Ապրիլեան պատերազմ, խաղաղապահ զօրքերու հետ Աֆղանիստան ու կրկին Արցախ, որ Դերենիկի վերջին պատերազմը դարձաւ (տեսանիւթ)... Փաշինեան պիտի մեկնի Մոսկուա... Նաւթի գինը կրնայ աճ գրանցել, իսկ Ռուսաստանի տնտեսութիւնը բարելաւուիլ... Ճերմակ քաղաքը մնաց հեռուն......
Գէորգ Հալէպլեան. Փանթուրքիզմի մեծ վտանգը. Մօտաւոր եւ ... հեռակայ նպատակներ
Գէորգ Հալէպլեան. Փանթուրքիզմի  մեծ  վտանգը. Մօտաւոր եւ ... հեռակայ նպատակներ
16 Նոյեմբեր 2020 , 18:02

Ստորեւ մեր ընթերցողներու ուշադրութեան կը յանձնենք ամերիկահայ ազգային գործիչ Գէորգ Հալէպլեանի գրչին պատկանող յոյժ կարեւոր գրութիւնը։

Մասնաւորապէս այս տագնապալի օրերուն, որուն մէջէն կ՚անցնի ամբողջ հայութիւնը, մեզի բոլորիս, աւելի քան որեւէ ժամանակ մեծ անհրաժեշտութիւն է ճանչնալ, իմանալ եւ խորագոյն մօտեցումով մը հասկնալ, թէ ի՛նչ է թուրականութիւնը։ Ի՛նչ են անոր յետին նպատակները եւ այսօրուան Թուրքիան ի՛նչ դրուածքներով գործի կը մղէ համայն աշխարհին քաջածանօթ այդ ձեռագիրը։

Թշնամիին լեզուն սորվիլ է պէտք, այո, բայց աւելի քան որեւէ ժամանակ, այսօր հարկաւոր է հասկնալ անոր եւ լեզուամտածողութիւնն ու հեռակայ վտանգաւոր միտումները։

 «Արեւելք»

 

 

 

Նուաճելով հսկայական տարածքներ, այլ ժողովուրդներու հայրենիքներէն ստեղծելով սեփական հայրենիք, իւրացնելով կամ ոչնչացնելով պարտուած ժողովուրդներու մշակոյթները, թուրքերը չէին մոռանար նաեւ իրենց նախահայրենիքը, անոնք այնտեղ թողած էին իրենց արիւնակիցներուն։ Ինչպէս փանթուրքիզմի գաղափարախօս եւ տեսաբան Կէոկալպը կը գրէր.- «Ցեղի բնակած երկիրը կը կոչուի hայրենիք, թուրքը ուր որ երթայ չի մոռնար իր նախահայրենիքը, որովհետեւ իր նախնեաց գերեզմանը այնտեղ էր, իր մանկութեան շրջանը, հայրական օճախը, մայրական գիրկը, բոլորն ալ այնտեղ կը գտնուին»։

Թուրքերու մէջ կը խօսէր ցեղի ձայնը, արեան կանչը։ Անոնք կը ձգտէին թուրքալեզու բոլոր ժողովուրդներու տարածքներու միաւորման ՝ մէկ պետութեան մէջ։ Փանթուրքիզմը կը ձգտէր նուաճուած տարածքներուն մէջ ստեղծուած նոր հայրենիքներու եւ նախահայրենիքի միաւորման մէկ պետութեան մէջ, որ կը կոչուէր Մեծն Թուրան։ Բայց նկատի ունենալով ռազմավարական խնդիրին ՝ Մեծ Թուրանի պետութեան ստեղծման դժուարութիւնները, փանթուրքիզմը նպատակ դրած էր զայն իրականացնել երկու փուլով ՝

Առաջին փուլով, պէտք էր համախմբուէին Օղուզ թուրքերը ՝ թուրքմէնները, որոնք «Օղուզ խանի թոռներն են» եւ մշակոյթով շատ մօտ են։ Այս ճիւղին կը պատկանին Թուրքիայի, Ազրպէյճանի, Թուրքմէնիստանի, եւ Իրանի թուրքմէնները։ Այնուհետեւ Կէոկալպը կը շարունակէ.-«Թուրքիայի թուրքմէններու նման Ազրպէյճանի, Իրանի, եւ Խորեզմի երկիրներու թուրքմէններն ալ կը պատկանին օղուզ ճիւղին։ Հետեւաբար, մեր մոտաւոր նպատակը պիտի ըլլայ Օղուզ կամ թուրքմէն միութիւնը, Օղուզ թուրքերը տարածուած ըլլալով այդ չորս երկիրներուն մէջ, բոլորն ալ իրար մօտիկ ազգականներ են, ուրեմն Խորեզմը, Իրանը, Ազրպէյճանը եւ Թուրքիան թուրք ազգագրական տեսակէտով նոյն ցեղի հայրենիքներն են եւ այդ չորս երկիրները միասին կրնան Օղուզիստան կոչուիլ» կ՚եզրակացնէ Կէոկալպ։ Ինչպէս կը տեսնենք փանթուրքիզմի իրականացման ՝ Թուրքիան թուրքացնելու համար ոչնչացուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանը եւ արեւմտահայութիւնը, ապա օղուզականութեան իրականացման համար պէտք էր ոչնչացուէր նաեւ Արեւելեան Հայաստանը որ արգելք մըն էր այդ երկիրներու միացման ճանապարհին։

Փանթուրքիզմի գաղափարախօսները դեռ Ա. Համաշխարհային պատերազմին մեծ յոյսեր ունէին որ ռուսական կայսրութիւնը կը կործանուի եւ իրենց ազգային իտէալը ՝ փանթուրքիզմը իրականութիւն կը դառնայ։ Անոնք լայն գործունէութիւն ծաւալեցին իրենց ծրագիրները իրագործելու ՝ մասնաւորապէս Անդրկովկասը գրաւելու եւ արեւելահայութիւնը ոչնչացնելու։ Եթէ թուրքիզմը իրականացաւ Թուրքիայի ոյժով, ապա օղուզական պետութեան ստեղծման գործին բաժին հասաւ Թուրքիային եւ Ազրպէյճանին։ Այդ նպատակով Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը 1919 Նոյեմբեր 29-ին եւ 1920 Ապրիլ 15-ին գաղտնի համաձայնագիր կնքեցին Հայաստանի դէմ։ 1920 թ. Սեպտեմբեր 28-ին Թուրքիան յարձակեցաւ Հայաստանի վրայ, իսկ նոյն թուականի Նոյեմբեր 29-ին Հայաստան մտան ռուսական զօրքերը։

Հայաստանի Հանրապետութիւնը դարձաւ Թուրքիոյ, Ռուսաստանի եւ Ազրպէյճանի զոհը։ Հայաստանի անկախ պետականութիւնը կործանուեցաւ եւ Հայաստանը մասնատուեցաւ, Թուրքիան գրաւեց Արեւմտեան Հայաստանը, Կարսը, Սուրմալուն ՝ Արարատ լեռով։ Ռուսաստանին անցան Արեւելեան Հայաստանը եւ Ազրպէյճանը։ Ազրպէյճանը Ռուսաստանին անցաւ Մուսթաֆա Քեմալի ՝ Լենինին գրած 1920 թ. Ապրիլ 26-ի նամակի պայմաններուն համաձայն եւ որպէս փոխհատուցում Նախիջեւանը եւ Ղարաբաղը տրուեցան Ազրպէյճանին։ Սա փանթուրքիստներու մեծ յաղթանակ էր, բայց օղուզական պետութիւնը չ՚ ըստեղծուեցաւ։

 Հեռաւոր նպատակ.-

Ի՞նչ կը նշանակէ թուրանականութիւն։ Փանթուրքիստները որոշակիօրէն կը սահմանազատէն թուրք եւ թուրան հասկացողութիւնները։ Կէոկալպ հետեւեալը կ՚ ըսէ.-«Թուրքայնութեան եւ թուրանականութեան տարբերութիւնները հասկնալու համար, անհրաժեշտ է որոշել թուրք եւ թուրան խումբերու սահմանները։ Թուրքը ազգի մը անունն է։ Ազգ կը կոչուի այն խումբը, որ ունի իրեն յատուկ մշակոյթ։ Ուրեմն թուրքը կրնայ ունենալ միայն մէկ լեզու եւ մէկ մշակոյթ»։ Ինչպէս տեսանք, Կէոկալպը այս խումբին մէջ կը դիտարկէ ազրպէյճանցիներուն եւ թուրքմէններուն։

Փանթուրքիստներու համաձայն, թուրքերու հայրենիքը հսկայական տարածք մըն է որ կ՚ ընդգրկէ Պալքաններէն եւ Հունգարիայէն մինչեւ Մանչուրիա եւ Չինաստանէն մինչեւ Սառուցեալ ովկիանոս։ Այնուհետեւ Կէոկալպ կ՚ աւելցնէ.-«Եւ քանի որ թուրքը ազգի մը անունն է, ապա վերը նշուած տարածքներուն մէջ բնակող բոլոր թուրքալեզու ժողովուրդներու միաւորման համար նոր անունի մը անհրաժեշտութիւն պիտի զգացուի, եւ ահա այդ ընդհանրական անունն ալ կը կոչուի Թուրան»։ Կէոկալպ կը շարունակէ իր խօսքը.-«Թուրանը բոլոր թուրքերու ՝ անցեալին, ապագային իրականանալիք մեծ հայրենիքն է, Թուրանը թուրքերով բնակուող տարածքի հաւաքական անունն է, Թուրան պէտք է անուանենք բոլոր թուրքական ճիւղերը բովանդակող մեծ Թուրքիստանին»։

Փանթուրքիզմի հեռաւոր նպատակը Թուրան անուան տակ թուրքալեզու ժողովուրդներու համախմբումն է, Մեծ Թուրանի պետութեան ստեղծումը։ Փանթուրքիստները կը հասկնային որ թուրանականութեան գաղափարը դիւրութեամբ չէր իրականանալու։ Կէոկալպ հետեւեալը կը գրէ.-«Հարիւր միլիոնաւոր թուրքերու մէկ ազգի մէջ միաւորելը թուրքիզմի կողմնակիցներու համար հափշտակութեան ուժեղ աղբիւր մըն է։ Եթէ չ՚ ըլլար Թուրանի գաղափարը, թուրքիզմը չէր կրնար այդքան արագ տարածուիլ, բայց թերեւս, ապագային կարելի կ՚ ըլլայ Թուրան գաղափարի իրականացումը։ Գաղափարը անկախութիւն ստեղծելն է։ Երէկ թուրքերու համար ազգային պետութիւնը անիրականալի գաղափար մըն էր, իսկ այսօր այդ գաղափարը Թուրքիոյ մէջ իրականութիւն դարձած է»։

Փանթուրքիզմի ուրիշ գաղափարախօս մը ՝ Մէհմետ Էմին հետեեալը կ՚ ըսէ Մեծ Թուրանի մասին.-

«Մէկ փեթակ ունին բոլոր մեղուները,

մէկ Թուրան պէտք է ունենան բոլոր թուրքերը»։

Այնուհետեւ Էմին կոչ կ՚ ուղղէ թուրքական բոլոր ժողովուրդներուն համախմբուիլ Մեծ Թուրանի գաղափարի շուրջը, զգուշացնելով որ «առանց արեան ծաղիկ չի ծնիր, առանց զոհի, առանց այլ ժողովուրդներու ոչնչացման հայրենիք չի ստեղծուիր»։

 Եթէ վերոյիշեալ երկու հեղինակները թուրքական ժողովուրդներուն կոչ կ՚ ընէին համախմբուիլ եւ ստեղծել մէկ միասնական հայրենիք ՝ Մեծ Թուրան, ապա փանթուրքիզմի ուրիշ գաղափարախօս մը ՝ Էնիս Աւնի, արդէն անթաքոյց կը շարադրէ այդ ճանապարհին ինկած ժողովուրդներու ոչնչացման ծրագիրը ՝

«Կոխած տեղերուս ամէն մէկ մասէն արիւն պիտի ժայթքի

Երկարած թաթիս տակ գարունները ՝ աշնան եւ աշունները ՝ զնտանի պիտի վերածուին...

Եթէ քարը քարին վրայ թողնեմ ՝ ետիս թողած օճախս թող քանդուի...

Վարդաստանները մեռելստան պիտի ընեմ սուրովս...

Պատմութեան պիտի թողնեմ այդպիսի կործանուած ու գետնի

Հաւասար աւերակ մը, որ տասը դար մարդիկ չկարողանան

Քաղաքակրթութիւն կանգնեցնել անոր վրայ»։

Այսպիսով, եթէ թուրքիզմի գաղափարախօսութեան կենսագործմամբ ոչնչացաւ արեւմտահայութիւնը, ապա փանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան իրականացմամբ պէտք էր անխուսափելիօրէն ոչնչացուէր նաեւ արեւելահայութիւնը։

 Թուրքիան, անկախ այն իրողութենէն, թէ ովքեր եղած են իշխանութեան ղեկին, հետեւողականօրէն պայքարած է փանթուրքիզմի ծրագիրը իրականացնելու որ առ այսօր կը շարունակուի։

Այսպիսին է պատմութեան հիմնական եւ կարեւոր դասը հայ ժողովուրդի համար։ Եթէ մէկ կողմէն Մեծ Թուրանի իրագործումը կ՚ըսպառնայ ոչնչացնել մեր ժողովուրդին եւ մեր անկախ պետականութեան, ապա միւս կողմէ կ՚ ըսպառնայ մասնատել Ռուսաստանը ՝ անկէ անջատելով թուրքալեզու ժողովուրդներով բնակեցուած տարածքները։ Պատմութիւնը մեր ժողովուրդին թողեց փանթուրքիզմին դիմակայելու, երկրորդ եղեռնէն փրկուելու մէկ ճանապարհ ՝ դաշինք Ռուսաստանի հետ։

 

Գէորգ Հալէպլեան

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture