«Քորոնա»ի պատճառով 15 օր փակ մնալէ ետք, Պէյրութը կը վերադառնայ մասամբ բնականոն հունի... Տէր Պետրոսեանի եւ Քոչարեանի Մոսկուա չկայացած այցին մասին Փաշինեանի խօսքերը եւ... Երկրորդ նախագահ Քոչարեանի գրասենեակին արձագանգը... Իրանեան գաղտնի սպասարկութիւնը կարեւոր տեղեկութիւններ ունի Ֆախրիզատէն սպաննողներուն մասին... Հայրենի յուշեր (4)...
Թարգմանիչներ եւ թարգմանական լեզու
Թարգմանիչներ եւ թարգմանական լեզու
11 Հոկտեմբեր 2020 , 15:31

Այսօր՝  հոկտեմբերի երկրորդ կիրակին,   Թարգմանչաց տօնն է, մեր ամենանուիրական խորհրդանիշերէն մէկը, որուն շատ բան կը պարտինք մեր՝ իբրեւ ինքնուրոյն ազգի գոյատեւումին մէջ: Ուրեմն պատշաճ է, որ տարին գոնէ մէկ օր խոնարհինք մեր թարմգմանիչներու յիշատակին առջեւ,  խորհրդածենք ու գիտնանք քիչ մը աւելին, քան ինչ կը կարծենք  գիտնալ անոնց մասին:

            Այս տողերը կը շարադրեմ բոլորովին յիշողութեամբ, առանց որեւէ աղբիւր ունենալու ձեռքիս տակ. թերեւս այսպէս աւելի յարմար է, այլապէս  կրնայի  զանոնք ծանրաբեռնել տաղտկալի մէջբերումներով, որոնք կրնան ձանձրացնել ընթերցողը: Ուստի, եթէ յանկարծ անճշդութիւն նկատէք, անմեղադի՛ր եղէք եւ մի՛ զլանաք ուշադրութեանս յանձնելու զայն:  Սխալ  մատնանշելը ազնւութիւն է, զայն սրբագրելը՝ առաքինութիւն:

            Եւ արդ սկսցուք ուստի արժան է սկսանել:

            1. Թարգմանիչներ

            Միջին հայուն համար թարգմանիչ հասկացութիւնը կ’առնչուի Սահակ-Մեսրոպի ու ասոնց  աշակերտներուն, որոնք առաջին անգամ թարգմանեցին Աստուածաշունչը եւ ուրիշ գիրքեր, այլեւ արտադրեցին ինքնագիր աշխատութիւններ, այսինքն՝ սկսած մօտաւորապէս Ե. դարու առաջին տարիներէն, ըսենք՝ 410-էն: Սակայն իրողութիւնը  քիչ մը տարբեր է:

            Արդարեւ, թարգմանիչ եզրը գոնէ 100 տարի աւելի հին է, քան Աստուածաշունչի հայացման թուականը. ան գոյութիւն ունեցած է 310 թուականէն սկսեալ, որ է քրիստոնէութեան՝ Հայաստանի մէջ պետական կրօն հռչակման տարին: Ահա թէ ինչպէս: Նորահաստատ կրօնը տարածելու, հիմնաւորելու եւ հայուն առօրեայ կենցաղին մաս դարձնելու համար՝ Գրիգոր Լուսաւորիչ հիմնեց անշուշտ նախ Էջմիածինը, սակայն նաեւ հարիւրաւոր ուրիշ եկեղեցիներ Պատմական Հայաստանի տարածքին, ապա Հայաստան հրաւիրեց յոյն եւ ասորի հոգեւորականներ, որպէսզի այդ եկեղեցիներուն մէջ պատարագեն ու կարդան իրենց լեզուով, քանի որ հայերէն գիր գոյութիւն չունէր, ուստի պատարագի ու Աստուածաթունչի հայերէն բնագրեր ալ գոյութիւն չունէին:  

       Ուրեմն պատկերացուցէ՛ք այն օրերու եկեղեցական արարողութիւնը՝ պատարագը, որ տեղի կ’ունենար յունարէն կամ ասորերէն լեզուով, որոնցմէ   հայ ռամիկը ոչինչ կը հասկնար: Այս անբնական կացութիւնը դարմանելու համար՝  մեր հոգեւոր հայրերը որոշեցին  իւրաքանչիւր յոյն կամ ասորի պատարագիչի կողքին, խորանին վրայ, կանգնեցնել հայ  մը, որ   յունարէն կամ ասորերէն գիտէր եւ    կրնար հայերէն  թարգմանել  արարողութեան  զանազան խորհուրդները, մասնաւորաբար՝  աստուածաշնչական ընթերցումները: Այսպիսիները նաեւ մեկնող, այսինքն՝ բացատրող կը կոչուէին:

            Եւ ահա ճիշդ այս վերջիններուն ալ առաջին անգամ տրուեցաւ թարգմանիչ կոչումը:

            Ուրեմն մեր առաջին թարգմանիչները  յառաջացած են ա՛յս ճամբով:

            Այս՝ ըստ ինքեան անփառունակ, առնուազն՝ ոչ-նախանձելի կացութիւնը տեւեց  ամբողջ դար մը, մինչեւ որ ունեցանք հայալեզու պատարագ, հայալեզու պատարագիչ ու հայալեզու պատարագամատոյց, նաեւ՝ Աստուածաշունչ եւ ամբողջ մատենագրութիւն մը,  ըսինք արդէն՝  մօտաւորապէս 410-էն սկսեալ եւ շնորհիւ Մեսրոպին ու Սահակին, այլեւ ասոնց աշակերտներուն՝ թիւով մօտաւորապէս 100  նուիրեալներու, որոնք իրե՛նց կարգին եւ շատ արդարօրէն կոչուեցան «թարգմանիչներ»:

            Թարգմանիչ եզրը, ուրեմն,   կ’ընդգրկէ գործիչներու այն երկու բաւական տարբեր խումբերը, որոնց ակնարկուեցաւ  եւ որոնք իրենց թարգմանական գործունէութեամբ ու վաստակով լուսաւորեցին մեր անցեալը եւ մեզ դուրս բերելով  կովկասեան ինչ-որ անանուն ցեղի կարգավիճակէն՝ քաղաքակրթութեան  վկայական շնորհեցին  յետնորդներուս:

            Ծանօթ.– Բացառուած չէր, որ հայ հոգեւորականը ծանօթ ըլլար յունարէնին կամ ասորերէնին, հետեւաբար ինք ըլլար պատարագողն ու միաժամանակ թարգմանիչը, մեկնողը. այսպիսին էր, օրինակ, Մեսրոպ Մաշտոց, նախքան գիրերու գիւտը, ինչպէս յատուկ վկայած է Մովսէս Խորենացի. «Ինքն էր ընթերցող եւ թարգմանիչ յաղագս ոչ լինելոյ այլ թարգմանիչ»: Ան կրթութիւնը ստացած էր յունական թեքում ունեցող դպրոցէ մը՝  հայրեի Հացեաց գաւառին մէջ:

            2. Թարգմանական լեզու

              Իսկ ի՞նչ ըսել այն լեզուին մասին, որով տեղի ունեցան այդ  թարգմանութիւնները: 

           Ե. դարը ուշագրաւ, չըսելու համար՝ առեղծուածային, դարձնող  իրողութիւններէն մէկն ալ թարգմանիչներու կամ մատենագիրներու կիրարկած լեզուն է, այն որ  կը կոչենք ոսկեղէնիկ, այլ  բնորոշումով՝ դասական հայերէն, նաեւ՝ գրաբար:

             Ի՜նչ ենթադրութիւններ ըսէք չեն վերագրուած այդ զարմանալի լեզուին, որ մարդկային մտքի գոհարներէն մէկն է:

            Արդարեւ, ինչպէ՞ս կրնար ըլլալ, որ գիր ու գրականութենէ զուրկ ժողովուրդ մը, հազիւ այբուբեն  հնարած,  ըսենք՝ 405-406 թուականին, մէկ օրէն միւսը այնքան շքեղ լեզուով մը թարգմանէր  կոթողական գիրք մը, որ Աստուածաշունչն էր, այն աստիճան կատարեալ, որ օտար բանասէր մը «թագուհի թարգմանութեանց» կոչէր զայն, առաւել եւս թարգմանէր  մինչ այդ քաղաքակրթութեան յառաջամարտիկները դասուած ժողովուրդներու՝ յոյներու, ասորիներու, լատիններու, հրեաներու   մատենագրական այնքան բարդ երկերը՝ աւելցնելով այս բոլորին վրայ  սեփական ինքնագիր երկեր, ինչպէս Կորիւնի «Վարք Մաշտոցի»-ն, Եզնիկի «Եղծ աղանդոց»-ը,  Փաւստոսի «Բուզանդարան»-ը, Եղիշէի «Վարդանանքը»-ը եւ այլն:

            Եւ առ այս եղած են զանազան ենթադրութիւններ:

      Ըստ ոմանց՝ գրաբարը կեղծ ու արուեստական լեզու մըն էր, ինքնուրոյն esperanto մը, որ յատուկ էր ու մնաց   աննշան փոքրամասնութեան մը սեփականութիւնը, ուրիշներ կ’ըսեն, թէ անով կը խօսէին միայն խումբ մը հոգեւորականներ, ազնուական խաւը կամ «ազատանի»-ն,-- ինչպէս կը կոչուէին անոնք,-- եւ այլ բարձրաստիճան զօրականներ ու պաշտօնեաներ, այլ խօսքով՝ մենաշնորհեալ հայեր, եւ վերջապէս կան ըսողներ, թէ ան համահայկական լեզու մըն էր՝ բոլորէն իմանալի ու բոլորին մատչելի:

        Նախ գրաբարը գիրերու գիւտով չէ որ ստացաւ իր փառքն ու շքեղութիւնը, այլ ան ամբողջ դար մը, ինչպէս տեսանք, ծառայեց բերանացի թարգմանութեան,  եւ այդ ընթացքին ալ կոփուեցաւ, յղկուեցաւ ու վայելչացաւ, այլ հարց թէ Սահակն ու Մեսրոպը եւ իրենց աշակերտները նոր փայլ մըն ալ աւելցուցին անոր վրայ:  Չհաշուած տակաւին այլ նպաստաւոր ու բարեբաստիկ  հանգամանքներ, որոնց կ’անդրադառնամ ստորեւ:

           Գրաբարը իր ժամանակի հայկական բարբառներէն մէկն էր, որ յատուկ էր Արարատեան նահանգին. սա Պատմակաան Հայաստանի 15 նահանգներէն մեծագոյնն էր: Ան սեփականութիւնն էր Արշակունիներուն, այսինքն՝ արքայական տոհմին: Ան արքայանիստ էր, կեդրոն ունենալով Վաղարշապատ մայրաքաղաքը, բայց նաեւ կաթողիկոսանիստ էր, կեդրոն ունենալով Էջմիածինը: Այստեղ հաստատուած էր կայազօրը, այսինքն՝ այն մնայուն բանակը, որ երբեք չէր ցրուեր, այլ միշտ զէնքի տակ կը մնար: Եւ վերջապէս այստեղ հաստատուած էին այն այլազան վարչական գրասենեակները, որոնցմով կը կառավարուէր այն օրերու Մեծն Հայքը (Armenia Magna): Այս բոլորը բնականօրէն կը նախասահմանէին գրաբարը՝ դառնալու Հայաստանի ամենատարածուն ու մենաշնորհեալ բարբառը, եւ այս պատճառով ալ Հայ եկեղեցին եւ յատկապէս Սահակ ու Մեսրոպ ոչ իսկ պահ մը տատամսեցան գրաբարը ընտրելու իբրեւ աստուածաշնչական լեզու, այսինքն՝ այն գիրքին, որով պիտի կրթուէր ամբողջ հայութիւնը:

              3. Բարբառներ         

       Ուրեմն պէ՞տք է ենթադրել, թէ հայութեան մնացեալ հատուածները, որոնք ունէին տարբեր բարբառներ,  պիտի հասկնային զայն: Աճառեան կը մտածէ, թէ այո՛, պիտի հասկնային, այլապէս  Աստուածաշունչ թարգմանելը իմաստ պիտի չունենար: Դա՛րձեալ ըստ Աճառեանի՝ թէեւ Հայաստան Ե. դարուն ունէր այլազան բարբառներ, սակայն անոնք շատ հեռու չէին  կամ այնքան մը հեռու չէին՝ նախ իրարմէ, ապա Արարատեան բարբառէն,  որ զիրար չհասկնային, ինչպէս պատահցաւ շատ աւելի ուշ, երբ եկաւ ժամանակ մը, ուր հայկական բազմատասնեակ բարբառները այնքան հեռացան իրարմէ, որ  այլեւս անհասկնալի էին իրարու, ինչպէս է պարագան այսօր ալ, օրինակ, Մուսա լեռան,-- եւ ոչ միայն Մուսա լեռան,-- բարբառին՝ հայութեան մնացեալ հատուածներուն համար կամ Մեղրիի ու Արցախի բարբառներուն՝ միւս  արեւելահայերուն համար: Այլ խօսքով՝ կարելի էր գրաբարը սեպել համահայկական լեզու[1], եթէ ո՛չ բոլորին կողմէ խօսելի, առնուազն պատկառելի մեծամասնութեան մը կողմէ խօսելի, իսկ մնացեալին համար ալ հեշտօրէն ըմբռնելի:

            Փոքր խարխափումներով՝ գրաբարը այս կարգավիճակը պահեց մինչեւ 12-րդ դարը, երբ այլեւս կամաց-կամաց դադրեցաւ համազգային լեզու ըլլալէ ու դարձաւ գրաճանաչ դասին կամ մտաւորականութեան, յատկապէս հոգեւորականութեան լեզուն: Մնացեալները սկսան խօսիլ ու գրել անցումային լեզու մը, որ ծանօթ է Միջին հայերէն անունով, սա ալ կամաց-կամաց դարձաւ  մեր արդի աշխարհաբարը:

             Եզրակացութիւն                                                      

            Ինչ որ յատկանշական է, սակայն, այս բոլորին մէջ տիրապետողը կը մնայ Արարատեան միասնական բարբառը, որ աննշան փոփոխութիւններով տուած է   հայերէնի այլազան տարբերակները, որոնք հիմնուած են նոյն  ատաղձին վրայ.

        ***սիրեմ, սիրես, սիրէ

        ***խաղամ, խաղաս, խաղայ

        ***քաղաք-քաղաքի,  հայր-հօր, տէր-տիրոջ

        ***երգէ  թռչուն ի վերայ ծառին-կ’երգէ  թռչունը ծառին վրայ

        ***յանուն հայրենեաց-յանուն հայրենիքի

        ***գնաց յաշխարհ հեռաւոր-հեռաւոր աշխարհ մը գնաց

        ***եւ հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց...

               եւ Աստուծոյ հոգին կը շրջէր ջուրերուն վրայ...

                                                                                   

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com

         



[1] Անոր համահայկականութիւնը կը հաստատուի «Գողթան երգեր»-ով  եւս, որոնք յօրինուիլ սկսած են Քրիստոսէ դարեր առաջ,  Արարատեան նահանգէն բաւական հեռու, հասարաակ ժողովուրդի զաւակներուն  բերնով եւ որոնց  լեզուն գրեթէ  նոյնն է Ե. դարու  ոսկեղէնիկին հետ:

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture