Վատիկանի մէջ յիշատակուեցաւ ՝Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին... Ըստ Փաշինեանի Հայաստանի մէջ քաղաքացիական բախումներ պիտի չըլլան... Թուրքիոյ համար Իրաքի Սինճարը վտանգաւոր է. Վերլուծաբան... Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ Էրտողանի լարախաղը կրնայ շուտով տապալիլ...
Բառեր, բառեր, բառեր (2)
Բառեր, բառեր, բառեր (2)
08 Սեպտեմբեր 2020 , 11:49

Մեր նախորդ յօդուածով ակնարկած էինք  դեղօրայք եւ գեղօր սխալ ձեւերուն՝ հաստատելու համար, որ  ասոնց ճիշդ ձեւերն են դեղորայք եւ գեղոր, ապա եզրակացնելու համար՝ որ  –օր(այք) ածանց չունի հայերէնը:

Այժմ կը փափաքիմ  խօսիլ  –օն ածանցի մասին:

1.–օն  եւ  –ոն

Հայերէնը փաստօրէն ուեցած է –օն ածանցը, սկզբնապէս –աւն ձեւով, իսկ սա, ինչպէս գիտենք,  ժամանակի ընթացքին դարձած է –օն: Աւն ածանցը կրած են՝ գեղաւն, գողաւն, գործաւն, զգաւն, կոփաւն, կտրաւն, կրաւն, կրծաւն, մղաւն,  պաշտաւն, որոնք  հետագային դարձած են՝ գեղօն, գողօն, գործօն, զգօն, կոփօն, կտրօն, կրօն, կրծօն, մղօն, պաշտօն, ուր գործած է  աւ>օ ծանօթ հնչիւնափոխութիւնը, որուն գրաւոր առաջաին արտայայտութիւննները կը գտնենք   12-րդ դարու ձեռագրերու մէջ:

Ծանօթ.– ա) Այս հնչիւնփոխութիւնը պատահած է միմիայն բաղաձայնէ առաջ, ինչպէս՝ գեղաւն-գեղօն, ուր  աւ-ին կը յաջորդէ  ն բաղաձայնը, այնպէս ալ մնացեալներուն մէջ: Երկու բառեր  միայն՝ աղաւնի եւ նաւթ,  խուսափած են այս հնչիւնափոխութենէն:  Իսկ աւար, գաւաթ, հաւ եւ նմաններուն մէջ չունինք աւ>օ հնչիւնափոխութիւնը, քանի այստեղ  աւ-ին  չի յաջորդեր բաղաձայն մը: Այս ալ ցոյց կու տայ, որ հայերէնի մէջ բառ մը չի կրնար օ ձայնաւորով վերջանալ, քանի ամէն օ-ի պէտք է հարկադրաբար յաջորդէ բաղաձայն մը:

բ) Կարգ մը բառեր՝ լալօնք, մոռացօնք, ցրօնք, սովորաբար յոգնակի կիրարկուած են:

Շարունակելէ առաջ նկատենք, որ գրաբարէն աւանդ մնացած բոլոր աւն>օն կրող բառերը իբրեւ յենարան ունին բայարմատ մը, ինչպէս՝  գողնալ-գողօն, գործել-գործօն, զգալ-զգօն, կոփել-կոփօն, կտրել-կտրօն, կրել-կրօն, մղել-մղօն, պաշտել-պաշտօն: Գեղօն-ը բացառութիւն ըլլալ կը ձեւացնէ, սակայն ան իսկական բացառութիւն չէ, որովհետեւ գեղ բայարմատ է, բաղդատել՝ գեղգեղել-երգել, ճռուողել, իսկ գեղօն-ն ալ (ballade) երգի տեսակ մըն է:

 

*      *

*

  1. Գրաբարէն դուրս յառաջացան նոր բառեր՝ օն եւ ոն   վերջաւորութեամբ:

Հնագոյն աղբիւրը կը հանդիսանայ  «Նոր հայկազեան»-ի Բ. հատորի աւաարտին ռամիկ բառերու ցանկը,  ուր կը գտնենք  բրդոն-բրդօնք, կռճոն-կռճօնք եւ շրջօնք:

Առաջին երկուքը ենթադրոած են բրդօն(ք) եւ կռճօն(ք) ըլլալ: Հետագայ շատ բառարանագիրներ մեքենաբար կը կրկնեն  «Նոր հայկազեան»-ի բերածը՝ առանց  հաստատելու եզակի բրդօն եւ կռճօն ձեւերը:

Արսէն Բագրատունիի  «Ի  պէտս զարգացելոց»-ին մէջ (1852) կը գտնենք ծամոն սխալ ձեւը, որ պէտք է ըլլայ ծամօն, եւ այդ սխալ ձեւով  ալ կ’ընդհանրանայ հետագային[1]:

Վերի երկուքին զուգահեր կ’երեւի բրտօն եւս,  նախ՝ Մեսրոպ Նուպարեանի  մէջ (1892), սակայն շուտով ան կը դառնայ բրտոն՝ սկսած Գուիտոն Լուսինեանէն (1900), եւ  այսպէս ալ կը գոյատեւէ: Արեւելահայերէն միայն Մալխասեանց ունի զայն, նորագոյն բառարաններուն մէջ չէ մտած: Արեւմտահայ բոլոր բառարանները ունին բրտոն: Սա իր կարգին ընդունելի չէ, քանի յստակօրէն կը զանազանուին  բրտ (բրուտ) արմատը եւ –ոն ենթադրեալ ածանցը, որ,  ինչպէս ըսինք, գոյութիւն չունի  հայերէնի մէջ:

Յաջորդը Նահապետ Ռուսինեանի ստեղծած թերթօն բառն է, որ այսպէս ալ նուիրականացած է առաջին մէկ օրէն: Այս բառը թարգմանութիւնն է ֆրանսերէն  feuilleton-ին, որ 19-րդ դարու ծնունդ պէտք է ըլլայ  եւ որուն –on ածանցին պէտք է համապատասխանէր հայերէն –ոն : Կարելի՞ է մտածել, որ Ռուսինեան զայն հիմնած է թերթել-թերթատել հասկացութեան վրայ,– վստահ չենք, սակայն անկարելի ալ չէ: Այս հաւանականութիւնն  ալ կը թելադրէ, որ ընդունինք անոր  –օն բաղադրիչը:

Սիմոն Գամաճեան 1892-ին ունի կրծօն, որ մտած է նաեւ Ամատունիի (1912) եւ Աճառեանի (1913) գաւառական բառարաններուն մէջ:

Նոյն ծիրէն  ներս եւ կարգ մը բառարաններու մէջ կը գտնենք ջարդօն օրինաչափ ձեւը (Մալխասեանց , Տէր խաչատուրեան):

Բոլորովին նոր է  թողօն-ը, որ արեւելահայերէնի մէջ երեւցաւ 19-րդ դարու երկրորդ կէսին եւ տակաւին մուտք չէ գործած արեւմտահայ բառարաններու մէջ:


Ծանօթ.–

ա) Դասական հայերէնը ունէր մղոն բառը (չշփոթել՝  մղել-մղօն), որ երկայնութեան չափ մըն է՝ 1609մ, կը կոչուէր փարսախ եւս. ան տառադարձութիւնն է յունական milion բառին, որուն  on-ին դիմաց մեր նախնիները հանած են ոն: Օտար եւ ճիշդ տառադարձուած բառ մը ըլլալուն՝ ոչ մէկ վիճարկումի առարկայ կրնայ դառնալ ան:

բ) «Նոր հայկազեան»-ը ունի հաւասարապէս «կոփօն եւ կոփոն».  այսպիսի երկձեւութիւններ շատ ունի  ան: Ասոնցմէ  Գ. Ջահուկեան առած է միայն կոփել-կոփոն, որ անհեթեթ ընտրութիւն մըն է, երբ բոլոր տուեալները կը թելադրէին կոփօն-ը:

 

Եզրակացութիւն

Հայերէնը –ոն ածանց չունի:     Այլ միայն –օն:

Ասով կազմուած են մօտ մէկուկէս տասնեակ բառեր, որոնք ընդհանրապէս  գոյականներ են, այսպէս՝ բրդօն, բրտօն,   գեղօն, գողօն, գործօն, թողօն, ծամօն, կոփօն, կրծօն, կտրօն,  կռճօն, կրօն, մղօն, շրջօն, պաշտօն: Թէեւ միաժամանակ ածականական կիրակութիւն ունեցած է գործօն-ը, այսուհանդերձ թելադրելի է խուսափիլ  նման կիրակութենէ, եւ ածականաբար գործածել միայն գործուն-ը, որ մաս կը կազմէ այլ համակարգի մը, որուն կը պատկանի ինք՝ գործուն, սահուն, ցցուն, մոլորուն, որոնք բոլորը հիմնուած են բայարմատի մը վրայ:

Մաքուր ածական է զգօն-ը, որ գոյականական տարբերակ չունի:

Անխառն  գոյականներ են՝ լալօնք,  մոռացօնք  եւ ցրօնք:

Յունարէնէ տառադարձուած մղոն բառը չի հակադրուիր այս բոլորին:

 

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com

 

[1] Անդրանիկ Կռանեան միակ հայ բառարանագիրն  է, որ դրած է բրդօն եւ ծամօն ճիշդ ձեւերը:

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture