Պէյրութ. Կազմուեցաւ «Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմին»ը... Արդեօք ճիշդ է՞, որ Արսէն Թորոսեան պաշտօնանկ պիտի ըլլայ... Հրատապ. Լիբանանի Տեղեկատւութեան նախարար Մանալ Ապտըլ Սամատ հրաժարական տուաւ... Լիբանան. Աղերս խաղաղութեան եւ վերակենդացման.Զաւէն Խանճեան...
Հայոց Լեզուի Ուսուցիչներս (1)
Հայոց Լեզուի Ուսուցիչներս (1)
13 Յուլիս 2020 , 12:02

Հայոց լեզուի առաջին ուսուցիչներս եղած են մայրս ու հօրենական մեծմայրս, որոնք, սակայն,   անգրաճանաչ գեղջուկներ էին:  Կրնայ հակասական թուիլ ըսածս, ուրեմն փութամ պարզել: Ես՝ իբրև հինգ զաւակներու վերջինեկ,  աչքերս բացած եմ ընտանիքի մը մէջ, ուր կը խօսուէր երկու հայերէն՝  արդի աշխարհաբարը  և բարբառ մը. այս վերջինը  թրքախառն լեզու մըն էր, որ սեփականութիւնն էր մօրս և մեծմօրս. անոնք երկուքը ուրիշ լեզու չէին գիտեր, մինչ հայրս,– որ Եղեռնէն ետք  տարի մըն ալ ուսուցչութիւն ըրած էր հայ որբերուն,– բարբառի կողքին կը խօսէր նաեւ գրական արևտահայերէնը (լաւ գիտէր օսմաներէն ալ):

Հինգ քոյր ու եղբայր կատարելապէս ընտելացեր էինք այս կացութեան. հօրս հետ կը խօսէինք գրական հայերէնով, իսկ մօրս ու մեծ մօրս հետ՝ բարբառային:  Այս կացութիւնը բացարձակապէս չէր նեղեր մեզ. նոյն պահուն, խօսքային նոյն շրջագիծէն ներս հօրս ուղղեով մեր խօսքը հեզասահօրէն կ’ըսէինք՝   «ինչպէ՞ս կ’ուզես որ երթամ»,  իսկ նոյնը մօրս դառնալով  պիտի ըսէինք՝ «ինտո՞ր կ’ուզես, քի իյամ»:  Մէկ լեզուէն միւսին անցումը այնքան բնական ու անսայթաք  կ’ըլլար, որ մենք բացարձակապէս ոչ մէկ ճիգ կը թափէինք, ինչպէս դուք պիտի չթափէիք, եթէ ձեր շուրջը ունենայիք հայ մը և չինացի, որոնց առաջինին պիտի  դիմէիք հայերէնով, իսկ երկրորդին…չինարէնով:

Մինչև այստեղ արտասովոր և ուսուցողական ոչինչ կայ:

Ուսուցողականը կը սկսի  ասկէ անդին:

 

*   *   *  

Մայրս,– ուրեմն նաև մեծմայրս,– կատարելապէս յստակ կ’արտասանէr մեր հինգ եռաշարք բաղաձայնները՝ պեր (բե՛ր),  կացի (գացի), տուռ (դուռ), ծիւն (ձիւն), ճուր (ջուր) և այլն: Մինչ հայրս և շրջապատս, ներառեալ ուսուցիչներս, այս բառերը կ’արտասանէին  փեր, քացի,  թուր, ցիւն, չուր, ինչպէս կ’արտասանենք հիմա մենք՝ բոլոր «զտարիւն»  արևմտահայերս:

Լեզու մը սորվելու և իւրացնելու լաւագոյն միջավայրը ընտանիքն է. ընտանիքէն ներս լեզուական ամենաբարդ  հարցերը կը լուծուին ամենահեշտ ու պարզագոյն միջոցներով հոն, ուր դպրոցը այնքա՜ն կը չարչարուի ու կը չարչարէ՝ առանց մեծ արդիւնքի հասնելու: Դուք կրնա՞ք պահ մը պատկերացնել, թէ հինգերորդ դարուն հայ մանուկները Հայաստանի մէջ գրաբար կը խօսէին՝ առանց դպրոցի ու գիրքի, իսկ մեր աբեղաները տարիներ կը զոհեն՝ առանց հասնիլ կարենալու  երբեմնի այդ մանուկներու հեզասահ խօսուածքին: Որմէ՞  կը սորվէին այդ գրաբարը,– անշուշտ իրենց շրջապատէն, որ նմանապէս դպրոց ու գիրք չէր տեսած: Ուրեմն, մենք ալ մեր կարգին՝ հինգ քոյր-եղբայր, կատարելապէս, առանց նուազագոյն ճիգի, բայց նաև անգիտակցաբար, կը տիրապետէինք այս երկակի արտասանութեան նրբութիւններուն. օրինակ՝ հոն ուր հօրս  ուղղելով մեր խօսքը պիտի ըսէինք՝ «թուռը  փացի»,  մօրս ու մեծմօրս ուղղելով մեր խօսքը ինքնաբերաբար կ’ըսէինք՝ «տուռը պացի», որ է «դուռը բացի»: Նմանապէս՝ «ցմեռը հասաւ» և «ծիմեռը հասաւ» (ձմեռը հասաւ), «քիւղ քացինք» և «կեղ կացինք» (գիւղ գացինք) և այլն:

Անշուշտ հիմա, տասնամեակեր ետք, չեմ կրնար զարմանքս զսպել՝ ի յուշ կարգ մը երևոյթներու, որոնք օրին աննկատ անցած են մտքիս ծիրէն: Այսպէս, օրինակ, ինչպէ՞ս կ’ըլլար, որ Փոքր Հայքի այն անշուք գաւառակին մէջ, ուր ծնած ու մեծցած էին ծնողքս եւ նախնիներս, պահպանուած էին եռաշարք բաղաձայնները, մինչ Արեւմտահայաստանի ամբողջ տարածքին  խախտած էին անոնք ու դարձած էին երկշարք: Կամ թէ կանգ առնեմ մօրս միայն ծիմեռ (ձմեռ) արտասանութեան վրայ. այս արտասանութիւնը ո՛չ աշխարհաբար է, ո՛չ գրաբար. իր «ի» ձայնաւորով ան  կը համապատախանէ բառիս նախահայերէնեան փուլին, ուր ան այդպէս կ’արտասանուէր 4-5 հազար տարի առաջ (տես Աճառեանի Արմատականը): Աղէկ, սակայն այս արտասանութիւնը ինչպէ՞ս անփոփոխ հասած է ծնողքիս  բերանը՝ առանց ազդուելու գրաբարի, միջին հայերէնի ու աշխարհաբարի արտասանութիւններէն, որոնք տարբեր եղած են, եւ մնացած է միայն մե՛ր բարբառին մէջ, քանի Աճառեան կը թուէ ձմեռ-ի մօտաւորապէս  15 բարբառային արտասանութիւն, որոնցմէ ոչ մէկը «ի» ձայնաւորը կը բովանդակէ:

Չեմ գիտեր ու չեմ գիտեր:

Ահա յիշեալ «գիտելիքներով զինուած»՝ ամէն անգամ որ ուղղագրութիւն կ’ընէինք դպրոցը, ես կը յաջողէի պզտիկ վերլուծում մը կատարել ուսուցիչին արտասանութեան և իսկոյն կը գուշակէի, թէ ինչպէ՞ս պիտի զանազանեմ անոր  արտասանած փ, ք, թ, ց և չ բաղաձայնները, որոնք, անցնելով մօրս  ձայնարանին  մաղէն, ինծի յստակօրէն կը թելադրէին բ կամ  փգ կամ ք, դ կամ թձ կամ ցջ կամ չ և այլն և որոնց զանազանումը ընկերներուս համար իսկական մղձաւանջ մըն էր, ինչպէս և է ներկայիս ալ բոլոր արևմտահայ դպրոցականներուն և…չափահասներուն: Ընկերներս կը զարմանային, իսկ ուսուցիչներս անշուշտ մեծապէս կը գնահատէին «ուղղագրագիտութիւնս», մինչ ես շատ լաւ գիտէի…թէ այդ յաջողութիւնները իմ շնորհքիս արդիւնքը չէին, այլ կը պարտէի մօրս և մեծմօրս՝ երկու անգրաճանաչ գեղջուկներու  արտասանութեան:

Եւ միակ չզարմացողը ես էի:

 

*   *   *

Չեմ գիտեր ինչու, Հրաչեայ Աճառեան, որ այնքան բարբառներ սերտած է, ոչ մէկ ակնարկութիւն ըրած է մերինին: Գոնէ ինքս չեմ հանդիպած  նման ակնարկութեան մը՝ ո՛չ Արմատական  բառարան»-ի, ո՛չ ալ «Հայոց լեզուի պատմութիւն»-ի    մէջ, որոնց երկուքին ալ մօտէն ծանօթ եմ:

Իսկ այդ բարբառը այսօր գրեթէ այլեւս մոռցուած է:

Եթէ անցեալին, ծնողքիս ողջութեան,  մէկ-մէկ կը հանդիպէի զայն խօսողներու, որոնք «հայրենակից» կը կոչուէին, հիմա այդպիսիներէն մնացող չկայ այլեւս:   Զայն խոսողներէն այլեւս չկայ  մեր ընտանիքին անդամներէն ոչ մէկն ալ:

Կը մնայ որ ե՛ս խօսիմ զայն:

Այս ընել կարենալու համար՝  պէտք է որ բոլորովին առանձնանամ, փակեմ աչքերս ու ականջներս ալ, ու մտովի վերականգնեմ մօրս  պատկերը ու…զրուցեմ հետը:

Այլապէս, առանց անոր մտապատկերին, որ է՝ առանց անոր դէմքին  նայելու,  չեմ յաջողիր վերականգնել հնչիւնական այն համակարգը, որ յատուկ էր  այդ բարբառին:

 

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture