Աֆրինի վիճակը հանգիստ չէ.Ի՞նչ կը կատարուի թրքացման վտանգի տակ գտնուող Սուրիոյ Աֆրին քաղաքին մէջ (Վիտէօ)... Արթուր Վանեցեան հրաժարեցաւ իր պաշտօնէն... «Դադրեցուր ճնշումները» Եւրոպայի կոչը Էրտողանին... «Պոխջան». Գրեց՝ Նաթալի Քէնտիրճեան...
Ցեղասպանագիտութեան մեծ կորուստը
Ցեղասպանագիտութեան մեծ կորուստը
23 Օգոստոս 2019 , 09:35

2 Օգոս­­­տոս 2019 Ուրբաթ երե­­­­­կոյ հի­­­­­ւան­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նոցի մէջ մա­­­­­հացաւ Հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան հե­­­­­տազօ­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րու դպրո­­­­­ցի հիմ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­դիր Փրոֆ. Վա­­­­­հագն Տատ­­­­­րեան։

Ծնած էր 1923-ին Պոլ­­­­­սոյ Գա­­­­­տըգիւղ թա­­­­­ղը։ Ծա­­­­­գու­­­­­մով չո­­­­­րումցի էր։ Հայ­­­­­րը այդ քա­­­­­ղաքի երե­­­­­ւելի դա­­­­­տաւոր­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րէն էր եւ լաւ բա­­­­­րեկա­­­­­մու­­­­­թիւն ու­­­­­նէր իթ­­­­­թի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­հատա­­­­­կան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու հետ։ Այդ բա­­­­­րեկա­­­­­մու­­­­­թեան շնոր­­­­­հիւ Տատ­­­­­րեան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը յա­­­­­ջողե­­­­­ցան Պո­­­­­լիս հաս­­­­­նիլ։ Ման­­­­­կութիւ­­­­­նը ան­­­­­ցաւ Գա­­­­­տըգիւղ, ապա Սկիւ­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րի մէջ։ Բ. Հա­­­­­մաշ­­­­­խարհա­­­­­յին պա­­­­­տերազ­­­­­մի նա­­­­­խօրէին գնաց Պեր­­­­­լին, թո­­­­­ւաբա­­­­­նու­­­­­թիւն ու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նելու մի­­­­­տու­­­­­մով։ Ապա Վիեն­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յի մէջ պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գիտու­­­­­թիւն, Զիւ­­­­­րի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­խի մէջ մի­­­­­ջազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին իրա­­­­­ւաբա­­­­­նու­­­­­թիւն ու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեցաւ։ Տոք­­­­­թո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րակա­­­­­նը պաշտպա­­­­­նեց ըն­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րագի­­­­­տու­­­­­թիւնով՝ Շի­­­­­քակո­­­­­յի հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանը։

Ինք պատ­­­­­մած էր հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան նիւ­­­­­թով իր առա­­­­­ջին հան­­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պու­­­­­մը։ Վիեն­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յի մէջ դա­­­­­սըն­­­­­կերնե­­­­­րէն մէ­­­­­կը, իմա­­­­­նալով իր հայ ինքնու­­­­­թիւնը, հարց կու տայ թէ կար­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցա՞ծ է Ֆրանզ Վերֆլի «Մու­­­­­սա լե­­­­­րան 40 օրե­­­­­րը» վէ­­­­­պը։ Տատ­­­­­րեան մինչ այդ ոչ Վեր­­­­­ֆե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լի անու­­­­­նը, ոչ ալ այդ վէ­­­­­պը լսած էր։ Իս­­­­­կոյն կը ճա­­­­­ռէ այդ գիր­­­­­քը եւ կ՚աւար­­­­­տէ առանց իսկ աչ­­­­­քը թար­­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու։ Խո­­­­­րապէս ցնցո­­­­­ւած է եւ կ՚ափ­­­­­սո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սայ թէ ոչինչ գի­­­­­տէ իր ժո­­­­­ղովուրդի պատ­­­­­մութեան մա­­­­­սին։ Կը յի­­­­­շէ ման­­­­­կութեան տա­­­­­րինե­­­­­րէ դրո­­­­­ւագ­­­­­ներ, երբ իրենց բնա­­­­­կարան այ­­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լող կարգ մը տա­­­­­րեց­­­­­ներ սե­­­­­նեակի մը մէջ ծա­­­­­ծուկ կը զրու­­­­­ցէին աղիողորմ ար­­­­­ցունքնե­­­­­րով։ Հա­­­­­զիւ այդ ժա­­­­­մանակ կ՚անդրա­­­­­դառ­­­­­նայ թէ ին­­­­­չի՞ մա­­­­­սին էին այդ զրոյցնե­­­­­րը։ Այս յայտնա­­­­­բերու­­­­­մէն ետք կը լքէ թո­­­­­ւաբա­­­­­նու­­­­­թեան ու­­­­­սումը եւ իր ամ­­­­­բողջ կեան­­­­­քը կը նո­­­­­ւիրէ հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թիւնը ու­­­­­սումնա­­­­­սիրե­­­­­լու։

 

dadrian book-2

 

Իր աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­թիւնը սահ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նուած չէր հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թիւնով։ Ան ռահ­­­­­վի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանե­­­­­րէն եղաւ ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան բաղ­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տական ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թեան դպրո­­­­­ցին։ Իր կա­­­­­րեւո­­­­­րագոյն զէնքն էր անգլե­­­­­րէն, ֆրան­­­­­սե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րէն, գեր­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ներէն, հա­­­­­յերէն եւ թրքե­­­­­րէն-օս­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ներէն լե­­­­­զու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն կա­­­­­տարեալ տի­­­­­րապե­­­­­տելու ու­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կու­­­­­թիւնը։ Մին­­­­­չեւ 2010-ական տա­­­­­րեթի­­­­­ւեր բե­­­­­ղուն աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տան­­­­­քով կ՚ար­­­­­տադրէ բազ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­թիւ ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թիւններ եւ կարճ ժա­­­­­մանա­­­­­կի ըն­­­­­թացքին կը նո­­­­­ւաճէ պա­­­­­տուա­­­­­բեր բար­­­­­ձունքներ։

Տատ­­­­­րեան բա­­­­­ցի պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գիտա­­­­­կան ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թիւննե­­­­­րէ, աշ­­­­­խոյժօ­­­­­րէն մաս­­­­­նակցած է նաեւ ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան մի­­­­­ջազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին գետ­­­­­նի վրայ ճա­­­­­նաչ­­­­­ման աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րուն։

Ինք էր որ 1996-ին յա­­­­­ջողե­­­­­ցաւ հա­­­­­րիւր գիտ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կանի, նե­­­­­րառեալ Հո­­­­­լոքոս­­­­­տի մաս­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գէտ Եահու­­­­­տա Պաուէ­­­­­րի ստո­­­­­րագ­­­­­րութեամբ դա­­­­­տապար­­­­­տել թրքա­­­­­կան կա­­­­­ռավա­­­­­րու­­­­­թիւննե­­­­­րու ու­­­­­րացման քա­­­­­ղաքա­­­­­կանու­­­­­թիւնը։ Այդ յայ­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րարու­­­­­թիւնը հրա­­­­­տարա­­­­­կուե­­­­­ցաւ բազ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­թիւ ամե­­­­­րիկեան թեր­­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու էջե­­­­­րուն վրայ։ Նման նա­­­­­խաձեռ­­­­­նութիւններ ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցաւ 1998-ին եւ 2000-ական տա­­­­­րեթի­­­­­ւերուն։ Իրեն հա­­­­­մար ակա­­­­­դեմա­­­­­կան աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րը հայ ժո­­­­­ղովուրդին են­­­­­թարկո­­­­­ւած անար­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­­թեան դէմ պայ­­­­­քա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րի եւ ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թիւննե­­­­­րը կան­­­­­խե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու գոր­­­­­ծընթա­­­­­ցի մէկ մաս­­­­­նիկն էին միայն։

Եթէ չեմ սխա­­­­­լիր, 2010-ական տա­­­­­րեթի­­­­­ւերու սկիզբնե­­­­­րուն էր, երբ զինք հրա­­­­­ւիրե­­­­­ցի հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանի ամ­­­­­պիոնէն բա­­­­­նախօ­­­­­սու­­­­­թիւն մը ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նալու հա­­­­­մար։ Մեր­­­­­ժեց, ըսե­­­­­լով թէ ալ չու­­­­­զէր ամե­­­­­րիկեան հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը ելոյթ ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նալ։ Պատ­­­­­ճա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ռը՝ նման մի­­­­­ջոցա­­­­­ռումնե­­­­­րու ըն­­­­­թացքին կարգ մը թուրքիացի­­­­­ներուն հա­­­­­լածանքն էր։ «Ալ չեմ կրնար հան­­­­­դուրժել» ըսած էր։ Միայն հայ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան հա­­­­­ւաքա­­­­­կանու­­­­­թիւննե­­­­­րու դի­­­­­մաց խօ­­­­­սիլ կ՚ու­­­­­զէր։ 2013-ին Հա­­­­­յաս­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նի մէջ ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցած բա­­­­­նախօ­­­­­սու­­­­­թիւննե­­­­­րը իր վեր­­­­­ջին ելոյթնե­­­­­րը եղան։ Որ­­­­­քան որ գի­­­­­տեմ, Ուոլֆկանկ Կուստի հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան մա­­­­­սին գեր­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նական փաս­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­թուղթե­­­­­րու վե­­­­­րաբե­­­­­րեալ գիր­­­­­քին անգլե­­­­­րէն տպագ­­­­­րութեան հա­­­­­մար գրած յա­­­­­ռաջա­­­­­բանն ալ իր վեր­­­­­ջին յօ­­­­­դուա­­­­­ծը եղաւ։ Այս գիր­­­­­քին հրա­­­­­տարա­­­­­կու­­­­­թեան թո­­­­­ւականն ալ 2013 էր։

Տատ­­­­­րեան ապա մե­­­­­կու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցաւ։ Վեր­­­­­ջին ան­­­­­գամ 2014-ին այ­­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լեցի զինք։ Հա­­­­­մացան­­­­­ցէ չէր օգ­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւեր։ Ես կա­­­­­նոնա­­­­­ւոր կեր­­­­­պով կը փնտռէի, որ­­­­­պի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սու­­­­­թիւն կը հարցնէի։ 2016-ին կամ 2017-ին էր, իրեն յայտնե­­­­­ցի թէ Կեր­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րեանի ար­­­­­խի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւին մէջ գտած եմ Նաում էֆէն­­­­­տիի օրագ­­­­­րութիւ­­­­­նը։ Ինք ար­­­­­դեօք Կեր­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րեանի հետ խօ­­­­­սա՞ծ էր այս օրագ­­­­­րի մա­­­­­սին։ Յի­­­­­շողու­­­­­թիւնը բա­­­­­ւակա­­­­­նին տկա­­­­­րացած էր, չկրցայ գո­­­­­հացու­­­­­ցիչ պա­­­­­տաս­­­­­խան մը լսել։

Ամէ­­­­­նօրեայ խնամ­­­­­քը ստանցնող ըն­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­­թեան մը շնոր­­­­­հիւ բա­­­­­ւական հան­­­­­գիստ ան­­­­­ցան վեր­­­­­ջին տա­­­­­րինե­­­­­րը, մին­­­­­չեւ որ երի­­­­­կամի հի­­­­­ւան­­­­­դութեան պատ­­­­­ճա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ռաւ հի­­­­­ւան­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նոց փո­­­­­խադ­­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւի։

Ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թիւննե­­­­­րու այս ար­­­­­ժէ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­քաւոր մշա­­­­­կը ընդմիշտ պի­­­­­տի յի­­­­­շուի որ­­­­­պէս հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նութեան եւ բաղ­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տական ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նագի­­­­­տու­­­­­թեան հիմ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­դիր։ Թո­­­­­ղած տաս­­­­­նեակ հա­­­­­տոր­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րով պի­­­­­տի դա­­­­­սուի յա­­­­­ւիտե­­­­­նական­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու կար­­­­­գին։

Տատ­­­­­րեանի դե­­­­­րակա­­­­­տարու­­­­­թիւնը հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թեան մէջ
Ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան շուրջ վի­­­­­ճաբա­­­­­նու­­­­­թիւննե­­­­­րը առ­­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սարակ կ՚ըն­­­­­թա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նան եր­­­­­կու հիմ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան հարցման շուրջ՝ «Ի՞նչ եղաւ, ի՞նչպէս եղաւ» եւ «ին­­­­­չո՞ւ»։ Ընդհան­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պէս հա­­­­­կաճա­­­­­ռու­­­­­թիւննե­­­­­րը կը կու­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կուին «ին­­­­­չո՞ւ» հար­­­­­ցումին շուրջ։ Մեր մօտ տա­­­­­կաւին աւե­­­­­լի ծանր կը կշռէ «Ի՞նչ եղաւ, ի՞նչպէս եղաւ» հար­­­­­ցումնե­­­­­րը։

Տա­­­­­տերա­­­­­նին ապա­­­­­հոված «Ի՞նչ եղաւ, ի՞նչպէս եղաւ»ի մա­­­­­սին տե­­­­­ղեկու­­­­­թիւննե­­­­­րը կը լու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­բանեն նաեւ «Ին­­­­­չո՞ւ եղաւ»ը։ Տատ­­­­­րեան իր ամ­­­­­բողջ կեան­­­­­քը նո­­­­­ւիրած է թրքա­­­­­կան տե­­­­­սու­­­­­թեան սխալ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը փաս­­­­­տե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լու։ Այդ նո­­­­­ւիրեալ գոր­­­­­ծին մէջ հա­­­­­մաշ­­­­­խարհա­­­­­յին որոշ յա­­­­­ջողու­­­­­թիւն ար­­­­­ձա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նագը­­­­­րած։ Ան­­­­­շուշտ որ իր հաս­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տումնե­­­­­րուն մէջ կրնայ բաց թո­­­­­ղումներ, թե­­­­­րու­­­­­թիւններ նոյ­­­­­նիսկ սխալ­­­­­ներ գտնո­­­­­ւին։ Այս երե­­­­­ւոյ­­­­­թը ինքնին ակա­­­­­դեմա­­­­­կան աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տաձե­­­­­ւի հիմքն է ար­­­­­դէն։ Իւ­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­քան­­­­­չիւր նոր սե­­­­­րունդ նա­­­­­խոր­­­­­դին յայտնա­­­­­բերած­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն վրայ իր ներդրու­­­­­մը կը բե­­­­­րէ։ Ար­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րեւ Տատ­­­­­րեանի աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­թիւններն ալ հա­­­­­զիւ անոնցմէ օգ­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւելով զար­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նալու դէպ­­­­­քին աւե­­­­­լի ար­­­­­ժէ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­քաւոր պի­­­­­տի դառ­­­­­նան։

Հան­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ծանօթ ըն­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րաբան Նոր­­­­­պէրթ Էլիաս 1997-ին «Ատոռ­­­­­նո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յի մրցա­­­­­նակ»ի յանձման պա­­­­­հուն ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցած ելոյ­­­­­թին ըսած էր թէ ինք, իր­­­­­մէ առաջ վա­­­­­ռած ջա­­­­­հի որոշ ժա­­­­­մանա­­­­­կի հա­­­­­մար կրողն է միայն։ Այդ նոյն ջա­­­­­հը իր­­­­­մէ ետքն ալ ու­­­­­րիշնե­­­­­րը պի­­­­­տի կրեն։ Եթէ այս հաս­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­մը փո­­­­­խան­­­­­ցենք Տատ­­­­­րեանի օրի­­­­­նակին, պէտք է խոս­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­վանիլ թէ ան ոչ թէ իր­­­­­մէ առաջ վա­­­­­ռած ջա­­­­­հը, այլ իր սկսած կրակն է որ փո­­­­­խան­­­­­ցած է յա­­­­­ջորդնե­­­­­րուն։ Այս ինքնին պար­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կանու­­­­­թիւն մըն է մեր առ­­­­­ջե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւը դրո­­­­­ւած։

Տատ­­­­­րեանի նշա­­­­­նակու­­­­­թիւնը ին­­­­­ծի հա­­­­­մար
Ան ին­­­­­ծի հա­­­­­մար ու­­­­­սուցիչ մըն էր, վար­­­­­պետ մը, նոյ­­­­­նիսկ պա­­­­­հապան հրեշ­­­­­տակ մը։ Շատ բան կը պար­­­­­տիմ իրեն, որոնք տո­­­­­ղերու վրայ չեմ կրնար ար­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յայ­­­­­տել։

Ամէն ան­­­­­գամ որ կը զան­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­հարեմ «Թա­­­­­նէր, առող­­­­­ջութիւնդ ի՞նչպէս է, մար­­­­­զանք կ՚ընե՞ս» կը հարցնէր ու երբ դրա­­­­­կան պա­­­­­տաս­­­­­խան ստա­­­­­նար, սրտանց կը շնոր­­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ւորէր. «աֆէ­­­­­րին Թա­­­­­նէր» ըսե­­­­­լով։ Ապա կը հարցնէր աղջկանս՝ Հէ­­­­­լինի որ­­­­­պի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­սու­­­­­թիւնը։

Հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան խնդրին թա­­­­­փան­­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­լուս մէջ կա­­­­­րեւոր դեր ու­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցած է։ Իմ աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տած ինստի­­­­­տու­­­­­տին պար­­­­­զե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցի հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թիւնը ու­­­­­սումնա­­­­­սիրե­­­­­լու մա­­­­­սին նպա­­­­­տակս։ Ինստի­­­­­տու­­­­­տի վա­­­­­րիչ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը մեր­­­­­ժե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցին առա­­­­­ջարկս պատ­­­­­ճա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ռաբա­­­­­նելով թէ իրենք այս մա­­­­­սին թոյզն իսկ տե­­­­­ղեկու­­­­­թիւն չու­­­­­նին։ Սա­­­­­կայն ել­­­­­քի մի­­­­­ջոց մըն ալ առա­­­­­ջար­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցին։ Եթէ նիւ­­­­­թի մաս­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գէտ­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը հրա­­­­­ւիրե­­­­­լով աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տանոց մը կազ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կեր­­­­­պեմ, անոր ար­­­­­դիւնքին հա­­­­­մաձայն իրենց որո­­­­­շումն ալ պի­­­­­տի կա­­­­­րենայ փո­­­­­խուիլ։

Իս­­­­­կոյն դի­­­­­մեցի Համ­­­­­պուրկի հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանի դա­­­­­սախօս Փրոֆ. Փէթ­­­­­րա Քա­­­­­պեր­­­­­թի։ Ինք խոր­­­­­հուրդ տո­­­­­ւաւ Տատրեանի հետ կապ հաս­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տել։ Աւե­­­­­լին՝ Տատ­­­­­րեանին եր­­­­­կու անգլե­­­­­րէն յօ­­­­­դուած­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը ղրկեց։ Այդ տա­­­­­րինե­­­­­րուն իմ անգլե­­­­­րէն իմա­­­­­ցու­­­­­թիւնս բա­­­­­ւակա­­­­­նին տկար էր, թէ Տատ­­­­­րեանի հաս­­­­­ցէն չու­­­­­նէի, եւ թէ այդ յօ­­­­­դուած­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը հասկնա­­­­­լու ի վի­­­­­ճակի չէի։

Լոն­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նաբ­­­­­նակ մէկ ըն­­­­­կերս յօ­­­­­դուած­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը ին­­­­­ծի հա­­­­­մար թրքե­­­­­րէնի թարգմա­­­­­նեց։ Ապա գտայ նաեւ իր հաս­­­­­ցէն։ Տատ­­­­­րեան յօ­­­­­դուած­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն մէջ թրքե­­­­­րէն աղ­­­­­բիւրնե­­­­­րէ յա­­­­­ճախ մէջ­­­­­բե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րումներ ըրած էր։ Խոր­­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցայ որ այս մար­­­­­դը ան­­­­­պայման թրքե­­­­­րէն գի­­­­­տէ։ Ուստի որո­­­­­շեցի իրեն թրքե­­­­­րէնով դի­­­­­մել։ Խոս­­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­վանիմ, որ այդ պա­­­­­հուն շատ ալ յոյս չու­­­­­նէի թէ դրա­­­­­կան պա­­­­­տաս­­­­­խան մը կը ստա­­­­­նամ։

«Քա­­­­­ռասուն տա­­­­­րի ետք սա թրքե­­­­­րէնով իմ առա­­­­­ջին նա­­­­­մակագ­­­­­րութիւնն է»։ Տատ­­­­­րեանէն եկած թրքե­­­­­րէն նա­­­­­մակը այս նա­­­­­խադա­­­­­սու­­­­­թիւնով կը սկսէր։ Այսպէս մեկ­­­­­նարկեց մեր բազ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­մեայ բա­­­­­րեկա­­­­­մու­­­­­թիւնը։ Սի­­­­­րով մաս­­­­­նակցե­­­­­ցաւ աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տանո­­­­­ցին եւ իր ելոյ­­­­­թը մեծ տպա­­­­­ւորու­­­­­թիւն գոր­­­­­ծեց։ Մա­­­­­նաւանդ ընդգծեց թուրք մտա­­­­­ւորա­­­­­կանի մը այս մա­­­­­սին ան­­­­­կողմնա­­­­­կալ ու­­­­­սումնա­­­­­սիրու­­­­­թեան կա­­­­­րեւո­­­­­րու­­­­­թիւնը։ Ինստի­­­­­տու­­­­­տը ըն­­­­­դունեց իմ առա­­­­­ջար­­­­­կը։ Այս աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տանո­­­­­ցին հա­­­­­մար պատ­­­­­րաստած նա­­­­­խագի­­­­­ծը հրա­­­­­տարակուե­­­­­ցաւ «Իլէ­­­­­թիշիմ» հրա­­­­­տարակ­­­­­չա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­նէն, «Թուրք ազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին ինքնու­­­­­թիւնը եւ հայ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան խնդի­­­­­րը» խո­­­­­րագի­­­­­րով։ Սա այս նիւ­­­­­թի մա­­­­­սին իմ առա­­­­­ջին գիրքն էր։

Տոք­­­­­թո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րականս պատ­­­­­րաստե­­­­­լու ժա­­­­­մանակ ալ Տատ­­­­­րեան իր օգ­­­­­նութիւ­­­­­նը եր­­­­­բեք չխնա­­­­­յեց։ Այդ տա­­­­­րինե­­­­­րուն հա­­­­­մացան­­­­­ցի, հե­­­­­տեւա­­­­­բար էլ-նա­­­­­մակի դրու­­­­­թիւնը չկար։ Միշտ թղթակ­­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­ցանք ֆաք­­­­­սի մի­­­­­ջոցաւ։ Մեծ համ­­­­­բե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­­թեամբ պա­­­­­տաս­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեց իմ ան­­­­­վերջա­­­­­նալի հար­­­­­ցումներս։

Ամե­­­­­րիկա եր­­­­­թալս ալ իր մի­­­­­ջոցաւ եղաւ։ 1999-ին ինստի­­­­­տու­­­­­տը մեր­­­­­ժեց իմ աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րս հո­­­­­վանա­­­­­ւորել։ Ըն­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նիք մը ու­­­­­նէի, որուն ապ­­­­­րուստի պա­­­­­տաս­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նատո­­­­­ւու­­­­­թիւնը իմ վրայ էր։ Տատ­­­­­րեանի միջ­­­­­նորդու­­­­­թիւնով Մի­­­­­շիկը­­­­­նի Տիիր­­­­­պորն հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանի հայ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­կան հե­­­­­տազօ­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րու կեդ­­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նը զիս հրա­­­­­ւիրեց եւ ես կրկին ան­­­­­գամ ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան նիւ­­­­­թի շուրջ աշ­­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տելու առի­­­­­թը գտայ։

Շատ կը կա­­­­­րօտ­­­­­նար Իս­­­­­թանպու­­­­­լը, մա­­­­­նաւանդ Սկիւ­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը։ Կը վախ­­­­­նար Թուրքիա գա­­­­­լէ, «հոն ինձ կը սպան­­­­­նեն» կ՚ըսէր։

Յա­­­­­ճախ կը քննա­­­­­դատո­­­­­ւէր թրքա­­­­­տեացու­­­­­թեամբ։ Բայց թուրքե­­­­­րու հետ հան­­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պելուն, յատ­­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­պէս ալ անոնց հետ թրքե­­­­­րէն խօ­­­­­սելու պա­­­­­հուն աչ­­­­­քե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րուն մէջ փայ­­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­տակող ու­­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­խու­­­­­թիւնը նշմա­­­­­րած եմ։

Մէկ բան շատ յստակ է։ Իմ կեան­­­­­քի կա­­­­­րեւոր ան­­­­­կիւնա­­­­­դարձե­­­­­րուն եթէ իր օգ­­­­­նութիւ­­­­­նը վա­­­­­յելած չըլ­­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յի, չէի ըլ­­­­­լար այն ինչ, որ այ­­­­­սօր եմ։ Ոչ կրնամ մոռ­­­­­նալ իր զօ­­­­­րակ­­­­­ցութիւ­­­­­նը, ոչ ալ կրնամ հա­­­­­տու­­­­­ցել։ Յար­­­­­գանքով կը խո­­­­­նար­­­­­հիմ իր յի­­­­­շատա­­­­­կին առ­­ջեւ։

 

ԹԱՆԷՐ ԱՔՉԱՄ

«ԱԿՕՍ»

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture