Բանակը չկարողացաւ վերաբանալ ճանապարհները. Ինչ պիտի ըլլայ յաջորդ քայլը (Վերլուծում)... Պաշտօնական կեղծիք հրապարակելու կասկածով ձերբակալուած է Արսէն Պապայեանը... Լիբանան. Դրամատուները եւ դպրոցները վաղը դարձեալ փակ... Հոգեմատեան. Գրեց՝ Վարանդ Քորթմոսեան...
Պտտի՞լ , թէ՞ պտըտիլ. Արմենակ Եղիայեան
Պտտի՞լ , թէ՞  պտըտիլ. Արմենակ Եղիայեան
12 Օգոստոս 2019 , 11:52

 

         Գրաբարը ունէր պտուտել եւ պտուտիլ, որոնք կը յառաջանան, անշուշտ,  պտոյտ-էն: Ասոնց դիմաց  «Նոր հայկազեան»-ը դրած է պտըտիլ՝ իբրեւ աշխարհաբարեան հոմանիշ: «Առձեռն»-ը ունի նաեւ պտըտցնել:

          Ինչպէս կը տեսնենք, երկուքն ալ աշխարհաբարեան ձեւերը գրած են ը-ով: Սակայն այս  ը-ի կիրարկութեան շատ կարեւորութիւն պէտք չէ ընծայել, քանի որ աշխարհաբարի ընթերցումը դիւրացնելու համար՝ մխիթարեանները ը-ով օժտած են  իրենց բառարանի հազարաւոր այլ բառերը եւս, որոնք ժամանակի ընթացքին թօթափեցին այդ տառը:

        Գրաբարի բառարանագիրներէն Սիմոն  Գաբամաճեան հլու-հնազանդ  հետեւած է «Նոր հայկազեան»-ին ու «Առձեռն»-ին եւ ինք ալ գրած է «պտուտկել=պտուտել=պտըտիլ, պտըտցնել»:

         Այսքանը՝ գրաբարի բառարանագիրներու ծիրէն ներս:                                    

                                                                          *      *

                                                                              *

         Ժամանակակից աշխարհաբարեան բառարանագիրներէն ը-ով գրած են  Գայայեան, Տէր Խաչատուրեան, հայր Կռանեան: Առանց ը-ի գրած է միայն հայր Պետրոս Ճիզմեճեանը: Պտըտիլ ձեւը կը դասաւանդեն նաեւ  կարգ մը դասագիրքեր:  Մեր մամուլին, այլեւ գրողներուն մէկ կարեւոր մասը բառս կը գրէ ը-ով:

         Ահա ա՛յս է անոր ուղղագրութեան պարզած  պատկերը:

                                                                           *      *

                                                                               *  

         Ինչո՞ւ այս  ը ձայնաւորը, ի՞նչ տրամաբանութեամբ ու ո՞ր կանոնի թելադրութեամբ:

         Հոն ուր կարելի եղած է բանաւոր կամ գրաւոր բացատրութիւն մը ստանալ, ապա այս ը-ին կիրարկութիւնը կ’արդարացուի՝ 1) նախ՝ բառին արտասանութիւնը դիւրացնելու մտահոգութեամբ. որպէսզի ան չարտասանուի պըտ-տիլ, ինչպէս կ’ըսենք փըթ-թիլ, այլ մեր փոքրիկները զայն արտասանեն պը-տը-տիլ, 2)  սակայն բուն՝ «մեծ»  պատճառը կը նկատուի այն իրողութիւնը, թէ պտտիլ բայը  կրկնակ հնչիւնափոխութեան արդիւնք է՝ պտոյտ-պտուտ-պտտիլ, որուն մէջ անհետացած ոյ երկբարբառը պէտք է բանով մը ցոլանայ. այդ ցոլացումը տեղի կ’ունենայ շնորհիւ ը ձայնաւորի ներկայութեան, ուրեմն՝ պտոյտ-պտուտ-պտըտիլ:

        1. Նախ՝ դիւրընթեռնելիութիւնը:

         Հայերէնը ունի հարիւրաւոր բառեր, որոնք ճիշդ ընթերցանութեան հարց կը յարուցեն, որովհետեւ  մէկէ աւելի ընթերցումի առարկայ կրնան դառնալ՝ յատկապէս անվարժ ընթերցողներու կողմէ. օրինակ՝ կրկնել կրնայ արտասանուիլ թէ՛ կըրկ-նել,  թէ՛ կը-րըկ-նել, թէ՛ կըր-կընել. թռչնազգի կրնայ արտասանուիլ թըռչ-նազգի, թըռըչ-նազգի, թըռ-չընազ-գի. մրջնաբոյն կրնայ արտասանուիլ մըրջ-նաբոյն, մը-րըջ-նաբոյն, մըր-ջը-նաբոյն եւ այլն: Անոնք, որոնք հայոց լեզուի ուսուցիչ եղած են տարրական դասարաններու մէջ,–ինչպէս այս տողերը գրողի պարագան է,– այսպիսիներէն բոլորին (որոնք հազարաւոր են մեր լեզուի մէջ)  պէտք է հանդիպած ըլլան: Սակայն ասոնց որեւէ մէկը աւելորդ ը-ով չենք օժտեր, քանի որ այս տարընթերցումները հետզհետէ կը սրբագրուին միջնակարգի մէջ ու աւելի ուշ բոլորովին կ’անհետանան: Պտտիլ-ին համար բացառութիւն կազմելը, ուրեմն, բոլորովին անտեղի ու անհեթեթ է:

         2. Կորսուած ոյ երկբարբառը:

         Ինչ կը վերաբերի կորսուած  ոյ երկբարբառը «բանով մը ցոլացնելու» մտահոգութեան, ապա մեր լեզուն նման  անհրաժեշտութենէ չէ առաջնորդուած բնաւ, ո՛չ  ալ Մեսրոպ Մաշտոց, որ մեր ուղղագրութեան հիմնադիրն է եւ  որուն սրբատառ կանոնագրութեամբ՝ արմատական բառերու մէջ լսուող ը ձայնաւորը չի գրուիր: Եւ իրօք ալ մենք այլուր չենք գրեր զանոնք. օրինակ՝ քոյր-քուր-քրոջ, պոյտ (կաւէ աման, pot ֆրանսերէն, pota իտալերէն) դարձած  է նախ պուտուկ, ապա՝ պտուկ. Վարդան Այգեկցի ունի այս բառը ա՛յս ուղղագրութեամբ, ան կը գտնուի մեր արդի բառարաններուն մէջ եւս. տե՛ս նաեւ Արսէն Բագրատունի՝ պոյտն-պուտան-պտուկ («Ի պէտս զարգացելոց», էջ 19): Լէզ-լիզել-լզուըռտել: Ցոյց արմատը տուած է ցուցնել, ասկէ ալ՝ ցցնել. այս վերջին ձեւը կիրարկուած կը գտնենք Արսէն Այտընեանի, այլև Դանիէլ Վարուժանի կողմէ եւս. օրինակ՝ «Իր գթութեան փայլ ալ ցցո՞ւց  վեհօրէն» («Արիւնոտ ճիւղը»): Պարոնեան՝ «Բարթողիմէոս աղան ալ  ժամանակաւ մատով կը ցցունեն» («Մեծապատիւ...»): Բոյթ-բութամատ-բթամատ, բոյն-բունաւեր-բնաւեր եւ այլն.  ասոնց բոլորին մէջ  կայ թաքնուած, սղած, կորսուած ոյ երկբարբառ մը, որուն փոխարէն ը կ’արտասանենք, ճիշդ է,  սակայն ոչ մէկ արեւմտահայու միտքէն անցած է այդ  արտասանութիւնը արտայայտել ը տառով, հապա ինչո՞ւ   այդ  մտահոգութիւնը պտոյտ-ի պարագային, երբ ան կու տայ պտոյտ-պտուտ-պտտիլ: Ինչո՞ւ և յանուն ինչի՞ այս երկու չափն ու երկու կշիռը:

          Մեր հազարաւոր արմատական բառերէն ոչ մէկը իր ծոցին մէջ ը ունի. պտըտիլ  բացառութիւն մը որեւէ արդարարացում չունի: Միայն անցընել ներգործական բայը համազգային համախոհութեամբ կը գրենք ը-ով, որպէսզի խուսափինք զայն չէզոքին հետ շփոթելէ. բաղդատել՝ կ’անցնէի եւ կ’անցընէի: Որուն վրայ կ’աւելնան զուտ աշխարհաբարեան պահուըտիլ, քերուըտիլ, հոտուըտալ եւ նմանները, որոնց մէջ ը-ի գրութիւնը ուղղագրական անհրաժեշտութիւն է, քանի որ առանց անոր՝ բոլորովին տարբեր արտասանութիւն կը ստանան բառերս, ինչ որ պարագան չէ պտտիլ-ին:

                                                                         *      *

                                                                             *

         Մեր արդի ուղղագրութիւնը ոչ-արմատական բառամէջի  ը բովանդակող ուրիշ բառ չունի անցընել-էն բացի:  Անշուշտ տարբեր է պարագան այն ածանցաւոր կամ բարդ բառերուն, որոնց բաղադրիչներէն մէկը կը սկսի ը-ով, օրինակ՝ անընդհատ,  արագընթաց,  դասընկեր,  խոչընդոտ, հիւրընկալ եւ այլն:   

         Յ. Գ.

         Ցաւով պիտի նշեմ, որ մեր դպրոցներուն մէջ  կը տիրէ նոյն երկւութիւնը՝ պտտիլ եւ պտըտիլ. նախակրթարաններու մէջ կը դասաւանդուի պտըտիլ, երկրորդականի մէջ՝ պտտիլ: Այսպէս է, քանի սփիւռքահայ  կրթական վերին մարմինները ընդհանրապէս լեզուական,  սակայն մասնաւորաբար միասնական ուղղագրական  որեւէ քաղաքականութիւն չեն մշակած, որպէսզի հայոց լեզուի դասագիրքերը  ըստ այնմ պատրաստուէին: Այդ քաղաքականութիւնը  կը մշակեն  դասագիրքերու պատահական հեղինակները՝ ըստ իրենց անհատական ճաշակին: Եւ որովհետեւ աշխարհի վրայ չկայ երկու հայ, որոնք նոյն ձեւով մտածեն (վասնզի մեծ ամօթ պիտի ըլլար նման բան),  հետեւանքը կ’ըլլայ այն, որ մէկը  ուսուցէ պտըտիլ, միւսը՝ պտտիլ:

         Եւ լեզուական այսպիսի  ի՜նչ-ի՜նչ ուրիշ գայթակղեցուցիչ տարբերութիւններ, որոնց ոչ մէկ ուշադրութիւն կը դարձուի:

         Ի՞նչ կայ որ...այսպէս ալ կ’ըլլայ, այնպէս ալ կ’ըլլայ,  բան գործ չունինք ալ, հիմա ելլենք հայոց լեզուով կամ անոր ուղղագրութեա՞մբ  զբաղինք:

 

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com  

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture