Լիբանանի մէջ սուր տագնապը կը շարունակուի .Տոլարը դէպի 1800՞՞՞... ԱԱԾ-ն բացայայտած է մեծ ծաւալի կաշառակերութեան գործառք... Սուրիոյ բանակը կարեւոր յառաջխաղացք կատարեց. «Խան Շայխուն»ը միացաւ ազատագրուած շրջաններուն... Ստեղծուել է հակասական իրավիճակ. Դեսպան Արման Նաւասարդեանի յօդուածը «Ազդակ»ի մէջ...
Արեւմտահայերէնի սխալ ընտրութիւնները. Արմենակ Եղիայեան
Արեւմտահայերէնի սխալ ընտրութիւնները. Արմենակ Եղիայեան
22 Յուլիս 2019 , 08:05

Արեւմտահայերէնի սխալ ընտրութիւնները(5)

          Մարօ՞, Մարո՞յ, թէ՞ մարո

         1. Սկսելու համար ըսենք, որ հայերէնը  օ տառով վերջացող բառ չունի. այս իրողութիւնը կը հաստատուի թերթատելով «Նոր հայկազեան»-ն ու  «Արմատական»-ը, որոնցմէ դուրս չիք հայերէն որեւէ բառ, գոնէ՝ արմատ: Եւ չի կրնար ունենալ, քանի որ օ տառը ծնունդն պատմական աւ-ի մը, որ իրմէ ետք  ունեցած է բաղաձայն մը,  առանց որուն  օ-ն չէր կրնար յառաջանալ:

         Արդարեւ, հայերէնի մէջ գրաբարեան աւ երկբարբարը օ տուած է միայն հոն, ուր այդ աւ-ին կը յաջորդէր բաղաձայն մը. այլ պարագաներու՝ բոլոր աւ-երը մնացած են անփոփոխ. օրինակ՝

          

                      աւ+բաղաձայն > o                                   աւ+ձայնաւոր > աւ                    

                      աւր                -  օր                                     աւուր           - աւուր

                      աւրէնք          -  օրէնք                               աւատ          -  աւատ

.                     գաւտի           -  գօտի                                գաւաթ        -  գաւաթ

                      խաւս (իլ)      -  խօս (իլ)                           հաւատ       - հաւատ

                      կարաւտ        -  կարօտ                            դաւ              -  դաւ

                      հաւտ             -  հօտ                                  հաւան        -  հաւան

                      մաւտ             -  մօտ                                  նաւակ        - նաւակ

                      նարաւտ        -  նարօտ...[1]                        շառաւիղ    - շառաւիղ...

 

         2. Այս օրինակները ցոյց կու տան, որ բառավերջի դիրքի վրայ  չէր կրնար օ յառաջանալ, աւելի ճիշդը՝ անբաղաձայնայաջորդ օ-ն հայերէնի մէջ չի կրնար գոյութիւն ունենալ: Եւ արդէն չունի. պէտք չէ խաբուիլ զերօ եւ քիլօ բառերէն, որոնց երկուքն ալ նոր փոխառութիւններ են եւ երկուքն ալ տգիտութեան հետեւանք են:

         Սակայն անդին ունինք  մէկ կողմէ  հայերէն փաղաքշական յատուկ անունները՝ Կարօ, Մարօ, Սագօ, Ասօ, Մկօ, Աբօ եւ այլն ( ասոնք 19-րդ դարուն սկսան  երեւիլ), միւս կողմէ՝ օ-ով վերջացող օտար յատուկ անունները՝ Պորտօ, Միլանօ, Վաթերլօ, Օսլօ, Պոլերօ, Ժանօ, Հիւկօ եւ այլն...որոնք բոլորն ալ հակականոնական են: Անցողակի ըսեմ, որ յատկապէս կարգ մը մխիթարեաններ  առաջարկած են  Պորտոյ...Մարոյ ձեւերը՝ հաւատարիմ մնալով,– իբրեւ թէ,– գրաբարի ոգիին, ըստ որուն՝ ո-ով ալ  բառ չի վերջանար հայերէնի մէջ. կարծես այո, քո, ուսո՛, մատո՛, յարո՛, փլո՛, կեցո՛ եւ նմանները հայերէն չեն: Մխիթարեաններու անշքացումով՝ իրենց այս առաջարկն ալ լայնօրէն անպաշտպան մնաց, եւ տիրապետող դարձաւ  Մարօ, Պորտօ՝ օ-ով աւարտող ձեւը:   Օրին Գազանճեան կանոնակարգեց նաեւ ասոնց թեք հոլովաձեւերը. ըստ այսմ՝  Մարօ, սակայն Մարոյի, Մարոյէ, Մարոյով, եւ ոչ՝ Մարօյի-Մարօի, Մարօյէ-Մարօէ, Մարօյով-Մարօով:

         3. Եթէ այս սահմաններուն մէջ բաւական միօրինակութեան հասած ենք, շեղումներն ալ անպակաս չեն. «Մեհեան»-ի մէջ  ազատօրէն գրուած են Մարօի եւ Մարօյի մերժելի ձեւերը, եւ ասոնք կը շարունակեն գրուիլ մինչեւ հիմա ալ թէ՛ դպրոցականներու, թէ՛ խմբագիրներու, թէ՛ գրագէտներու կողմէ: 

         Սակայն բազմաձեւութեան եւ շեղումներու իսկական աղբիւրը կը մնայ  ասոնց յօդառութիւնը, որ կը կատարուի երկու ձեւով՝ Մարօ-Մարօն եւ Մարօ-Մարոն, այնպէս ալ՝ Աւօ-Աւօն եւ Աւօ-Աւոն եւ այլն, այլ խօսքով՝ մեր գրողներուն մէկ մասը  բառավերջի օ-ն անփոփոխ կը պահէ  յօդառութեան առթիւ՝ Մարօն եւ Աւօն,  իսկ միւս մասը, մեծ մասը, զայն կը վերածէ ո-ի՝ Մարոն եւ  Աւոն: Ինչո՞ւ այս վերջին ձեւը՝  Մարոն եւ Աւոն, ոչ ոք բան մը գիտէ, ոչ ոք բացատրութիւն մը ունի,− չունի, որովհետեւ չկայ,− սակայն ոչ ոք կը յօժարի նման անհեթեթութենէ մը հրաժարիլ:

          4. Ո՞ւր է լուծումը այս բոլորին:

          Շատ պարզ է. լուծումը կը կայանայ հոն, ուր բոլոր սխալագրութիւնները այլեւս անկարելի կը դառնան. այս պարագային՝ բառավերջի օ-ին  ո-ի վերածումը. այսինքն՝ Մարո, Աւո, Սագո, Պորտո, Միլանո, Հիւկո եւ այլն: Նման սկզբնաձեւ մը նախ եւ առաջ հայեցի է եւ վերջ կու տայ անբաղաձայնայաջորդ օ-ի հակականոնական երեւոյթին: Միւս կողմէ՝  յօդառութեան եւ թեք հոլովներու պարագային, այլեւս սխալելու բացարձակապէս տեղիք չի մնար, քանի որ ո-ն անփոփոխ կը մնայ բոլոր պարագաներուն՝ Աւո-Աւոն-Աւոյին-Աւոյէն-Աւոյով:

         Ծանօթ.ա)– Բառավերջի օ-ն եւ  ամէն-ը՝ է-ով, կը կազմեն մեր արդի ուղղագրութեան աքիլլէսի կրունկը, այսինքն՝ ամենախոցելի կէտը՝ իրենց պարտադրած հնչիւնափոխութիւններով, որոնք աղբիւր են անյաղթահարելի անմիօրինակութեանց:

Որդեգրելով բառավերջի ո-ն (օրինակ՝ Մարո, Պորտո...) եւ ամեն՝ ե-ով, մենք ընդմիշտ ձերբազատած կ’ըլլայնք խատաբղէտ ուղղագրութիւն ունենալէ:

         Ծանօթ.բ)–  Ուրախութեամբ պիտի յայտնեմ, որ մեր մեծագոյն արեւմտահայերէնագէտը՝ Յակոբ Չոլաքեանը, իր քերականութեան վերջին գիրքին մէջ  (ԳՄԳՄ-ի հրատարակութիւն), որդեգրած է այս երկու առաջարկները: Կը մնայ, որ մեր պատկան իշխանութիւնները ճիշդ աշխատիլ սորվին այլեւս եւ պաշտօնականացնեն այս երկուքը:                                                                                

         5. Բառավերջի էօ: Եթէ նոյնիսկ յաջողինք յատուկ անուններու վերջի օ-ն փոխարինել ո-ով, ինչպէս առաջարկեցինք, ապա  մենք պիտի շարունակենք բառավերջի օ ունենալ ամէն անգամ որ կը տառադարձենք  օտար բառ մը  կամ անուն մը, որ կ’աւարտի ֆրանսական eu քմային հնչիւնով. օրինակ՝  Ռիւ Պլէօ (թաղամաս մը Փարիզի մէջ՝ Rue Bleue): Նման պարագաներու, երբ կը հոլովենք այսպիսիները, պէտք չէ օ-ն վերածել ո-ի ու գրել Պլէոյի-Պլէոյէ-Պլէոյով, որովհետեւ ասոնք կը կարդացուին  Պլէ-օյի, Պլէ-օյէ, Պլէ-օյով, ինչ որ աղաւաղուած արտասանութիւն է: Պլէօ անունին մէջ է-ն այլեւս է չէ, օ-ն իր կարգին օ չէ, այլ այս երկուքը միանալով տուած են նոր տառ մը, որուն օ բաղադրիչը այլեւս ենթակայ չէ օ>ո  հնչիւնափոխութեան: Ուրեմն պիտի գրենք՝ Պլէօ-Պլէօյի-Պլէօյէ-Պլէօյով. այս նոյն ձեւով նաեւ բոլոր օտար բառերու վերջավանկի  էօ-ին համապատասխանող  տառադարձութիւնները:

         Ծանօթ.– Բառավերջի ո-ի որդեգրումը մեզի պիտի բերէ հետեւեալ մեծ առաւելութիւնը եւս. արեւմտահայերս կը գրենք վիտէօ, Փոմփէօ, Ռոմէօ եւ ուրիշ անուններ, որոնց «էօ» բաղադրիչը պարտաւոր ենք կարդալու eu. արդ, այդ բառերը լաիտներէն տառերով գրուած videu,  Pompeu, Romeu  չեն, այլ՝ vidé-o, Pompé-o, Romé-o,  եւ որպէսզի ճիշդ  գրենք նման  բառերը, պարտինք զանոնք ուղղագրել վիտէո,  Փոմփէո, եւ Ռոմէո, եւ ոչ թէ խայտառակենք  զանոնք՝ օ-ով գրելով:

 

armenag@gmail.com                                                                         

 Արմենակ Եղիայեան



[1] Այս կանոնէն խուսափած են չորս հասարակ անուններ՝ աղաւնի, հաւկիթ, նաւթ, քաւթառ: Իսկ յատուկ անուններէն միայն Պօղոս-ն է, որ ենթարկուած է անոր: Ուրիշ որեւէ յատուկ անուն չէ ունեցած աւ>օ հնչիւնափոխութիւնը. օրինակ՝ Աւրելիոս, Աւգեան, Աւստրիա,  Աւստրալիա, Կովկաս, Մաւրիտանիա, Փաւստոս, Զաւրիեւ եւ այլն:

 

 

Լրահոս
Լուսանկար  եւ պատմութիւն
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture