Թանկարժէք իրերը վերի յարկերուն մէջ են եւ վտանգուած չեն. Մխիթարեանի միաբան (Լուսանկարներ)... Վարչապետը նոր կտակարանի իր նախասիրած բաժինը հրապարակած է... Վերջին ժամ. Լայնածաւալ ցոյցեր Իրանի մէջ. Իրանեան 100-է աւելի քաղաքներու մէջ ցոյցեր տեղի ունեցան... Սանդիկ եւ կրիճ. Քեսապի նիւթական արժէքները...
Աղեքսանդրէթի սանճաքի պարպումը … 80 տարի. Յակոբ Չոլաքեան
Աղեքսանդրէթի սանճաքի պարպումը … 80 տարի. Յակոբ Չոլաքեան
04 Նոյեմբեր 2019 , 13:05

Աղեքսանդրէթի ինքնավար սանճաքը ստեղծեցին ֆրանսական իշխանութիւնները 27 Նոյեմբեր 1918-ին ու յետագային մտցուցին Սուրիական պետութեան կազմին մէջ: Սանճաքը ունէր 4805 քառ քլ. տարածութիւն ու ֆրանսական իշխանութիւններու կողմէ 1936-ին կատարուած մարդահամարով՝ 225 000 բնակչութիւն, որուն 85 հազարը թուրքեր էին, նոյնքան էին արաբներն ու ալեւիները, 25 հազարը՝ հայերը, մնացեալը յոյներ, քիւրտեր, հրեաներ եւ այլն: 

Աղեքսանդրէթի սանճաքի հայերը երկու խումբի էին՝ հին հայեր եւ 1922-էն ետք հոն հաստատուածներ: Հայկական շրջանակներն էին.

ա.- Պէյլանի շրջանակ, որուն մէջ կը մտնէին Պէյլան, Սովուք Օլուք, Կիւզելլի, Ֆարթըսլի, Գանլը Տերէ, Գըշլա Տերեսի, Նարկիզլիք, Աթըգ եւ այլ մանր գիւղեր: 19-րդ դարու կէսերէն Աղեքսանդրէթը (Իսկենտերուն) կը ձեւաւորուի իբրեւ նաւահանգիստ, շատ հայ ընտանիքներ կայք կը հաստատեն հոն: 1915-ի տարագրութեան մեծ զոհեր կու տայ այս շրջանակը: Պատերազմէն ետք վերապրողներ կը վերադառնան իրենց տուն ու տեղին:
1922-ին, երկրորդ գաղթականութեան, մեծ թիւով կիլիկեցի գաղթականներ եւս կը հաստատուին Աղեքսանդրէթ, որ կը դառնայ արագ զարգացող ու բազմազգ քաղաք մը:

բ.- Սուէտիա, որուն մէջ կը մտնէին Հաճի Հապիպլի, Պիթիաս, Եողունօլուք, Խտրպէկ, Վագըֆ, Քապուսիէ գիւղերը, Վերի Ազզիւր, Վարի Ազզիւր գիւղակները: 1920-ականներուն մուսալեռցիները Սուէտիոյ դաշտին մէջ կը կառուցեն նոր գիւղ մը՝ Հայկադաշտը: Մուսա Լերան վրայ կը հաստատուի Նոր Զէյթուն գիւղակը՝ Հալէպի հիւղաւաններէն բերուած զէյթունցի ընտանիքներով: Այս շրջանակին մէջ կը մտնէ Անտիոք քաղաքը, ուր
հայերը ահաւոր կոտորածի կ’ենթարկուին 1909-ին, իսկ Տարագրութենէն կը վերադառնան քանի մը վերապրողներ միայն: 1922-էն ետք հոս նոր գաղութ մը կը ձեւաւորուի:

դ.- Քեսապի շրջանակ, որուն մէջ կը մտնէին լրիւ հայաբնակ Քեսապ, Գարատուրան, Պաշորտ, Սեւ Աղբիւր (Գայաճըգ), Ներքի Գիւղ (Էսկիւրէն) ու Խայիթ, Չինար, Չագալճըք, Տուզաղաճ, Քէօրքիւնէ, Էքիզօլուք, մասամբ հայաբնակ Տեսթիւր գիւղերը: Վերի Պաղճաղազ, Վարի Պաղճաղազ ու Չաթալլէք կը մտնէին Լաթաքիոյ մութասարրիֆութեան մէջ: Տարագրութենէն ետք քեսապցի վերապրողները կը վերականգնեն իրենց բնակավայրերը:

զ.- Քիւրտ տաղի վրայ՝ Արֆալի գիւղը. Մեծ եղեռնէն ետք նոյն շրջանակին մէջ չվերականգնեցան Եամատի, Կոչի (Կէօչչիւ), Արմանճօ, Գոնտունա եւ Վերին Թընզըրի գիւղերը:

է. Ամըգի դաշտի շրջանակ.- Գրըգխանը 19-րդ դարու կէսէն Աղեքսանդրէթ-Հալէպ ճամբուն վրայ կարեւոր կեդրոն մը կը դառնայ: 1909-ի Աղէտին այստեղի հայերը ահաւոր կոտորածի կ՛ենթարկուին: Երկրորդ գաղթականութենէ ետք մեծ թիւով հայեր կը հաստատուին Գրըգխանի եւ Ռիհանիէի մէջ: Այս շրջանակին մէջ կը կառուցուին շարք մը զուտ հայաբնակ գիւղեր՝ Գրըգխանի մօտ Սողուք Սու, Չաթալ Թեփէ. հոս կը յիշուին Նոր Մարաշ եւ Կեսարիոյ կողմերէն եկած գաղթականներու կայարանը՝ Էվերէկ-Ֆենեսիէ, Ռիհանիէի մօտիկ Ասկէր Չայիրը կամ Հայաշէնը, որ կը յիշուի Հայկաշէն ու Նորշէն անուններով, Ապտիւլ Հիւյիւք կամ Վարդաշէն, որ կը յիշուի նաեւ Նախիջեւան անունով:

2 Սեպտեմբեր 1938-ին կը հռչակուի Հաթայի պետութիւնը: Հայերը եւ որոշ արաբ ու յոյն ընտանիքներ կը լքեն երկիրը ու կ’անցնին Սուրիա: 23 Յուլիս 1939-ին պաշտօնապէս կը դառնայ Թուրքիոյ 63-րդ վիլայէթը: Հաթայի պետութեան կազմէն միայն Քեսապի շրջանի հայկական գիւղերը կը մնան Սուրիոյ կազմին մէջ, բացի Տեսթիւր կէս հայաբնակ գիւղէն: Քիչ թիւով հայ ընտանիքներ կը մնան Աղեքսանդրէթ, Գրըգխան եւ Վագըֆ: Այս պարպումին հետեւանքով շուրջ 20 հազար հայ նոր գաղթականութիւն մը կը լեցուի Սուրիա եւ Լիբանան: կը փակուին հայկական բոլոր վարժարանները՝ 30 վարժարան. այսպէս՝

Աղեքսանդրէթ
ՀԲԸՄ-ի Ազգային Նուպարեան վարժարան 
Հայ աւետարանական Մարտիրոսաց վարժարան 
Պէյլան, Միացեալ վարժարան (երեք համայնքներու)
Սովուք Օլուք
Ազգային երկսեռ վարժարան
Ֆարթըսլի
Հայ աւետարանական վարժարան
Նարկիզլիք 
Ազգային վարժարան
Աթըգ
Ազգային վարժարան
Գրըգխան
Ազգային Հայկազեան վարժարան
Հայ աւետարանական վարժարան
Յիսուսեան վարդապետներու վարժարան
Լազարիստ վարդապետներու վարժարան
Սովուք Սու
Ազգային վարժարան
Չաթալ Թեփէ
Ազգային վարժարան
Ռիհանիէ
Ազգային վարժարան
Ասկէր Չայիր (Հայաշէն)
Ազգային վարժարան
Ապտալ Հիւյիւք (Վարդաշէն)
Ազգային վարժարան
Հաճի Հապիպլի
Ազգային Վարդանեան վարժարան
Պիթիաս
Հայ աւետարանական վարժարաններ
Կառավարական նպաստընկալ ազգային վարժարան
Եողունօլուք
Ազգային Խրիմեան վարժարան
Հայ աւետարանական վարժարան
Խտըրպէկ
Ազգային վարժարան
Քեփուչինեան հայրերու վարժարաններ
Վագըֆ
Ազգային վարժարան
Քապուսիէ
Ազգային վարժարան
Նոր Զէյթուն
Ազգային վարժարան
Հայկադաշտ
Ազգային վարժարան
Անտիոք
Ազգային վարժարան
Արֆալի
Ազգային Մեսրոպեան վարժարան

Քեսապ, Ուսումնասիրաց միութեան Գայափինար ագարակին մէջ Լէփսիւս ընկերութեան որբանոց-դպրոցը: Սահմանագծումի հետեւանքով Գայափինար կը մնայ Թուրքիոյ կողմը:


Այսպիսով՝ Աղեքսանդրէթի նախկին սանճաքի բոլոր 30 հայկական դպրոցները կը փակուին, ներառեալ՝ Աղեքսանդրէթի, Գրըգխանի եւ Վագըֆ գիւղի ազգային վարժարանները, ուր մնացած փոքրաթիւ հայ համայնքներուն համար կը շարունակեն գործել երեք առաքելական եկեղեցիներ՝ այցելու քահանայի մը միջոցով: Այս համայնքները կը կապուին Կ. Պոլսոյ հայոց պատրիարքութեան:
Պատմագէտներն ու քաղաքագէտները ինչպէս կ՛ուզես թող բացատրեն. ասիկա Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան հերթական մէկ յաղթանակն էր:

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture